II GZ 425/11

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : sędzia NSA Zofia Przegalińska po rozpoznaniu w dniu 27 września 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia S. I. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S. z dnia 23 sierpnia 2011 r., sygn. akt I SA/Sz 406/11 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi S. I. na akt Zarządu Województwa [...] z dnia [...] stycznia 2011 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania pomocy finansowej ze środków z budżetu Unii Europejskiej postanawia: oddalić zażalenie UZASADNIENIE Zaskarżonym postanowieniem z 23 sierpnia 2011 r., sygn. akt I SA/Sz 406/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Sz. odmówił S. I. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie z jej skargi na akt Zarządu Województwa [...] z [...] stycznia 2011 r. w przedmiocie odmowy przyznania pomocy finansowej ze środków z budżetu Unii Europejskiej. W uzasadnieniu postanowienia Sąd stwierdził, że celem podjęcia działań wynikających z art. 255 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej: p.p.s.a.) było dokładne ustalenie rzeczywistej kondycji finansowej wnioskodawcy, ponieważ art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. formułuje nieostre kryteria ocenne. Dlatego też szczególnie istotne jest uprawdopodobnienie okoliczności wskazanych w powołanym przepisie. Regulacja zawarta w art. 255 p.p.s.a. jest zatem nie tylko podstawą prawną dla działań Sądu umożliwiających prawidłową ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy, lecz pozwala ona również ubiegającemu się o przyznanie prawa pomocy na uzupełnienie wniosku w przypadku, kiedy okoliczności wskazane we wniosku okażą się niewystarczające do uznania przesłanek z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. za uprawdopodobnione. Sąd I instancji podniósł, że nieprzeprowadzenie postępowania uzupełniającego co do rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony w przypadku, gdy okoliczności przedstawione we wniosku budzą jakiekolwiek wątpliwości jest istotną wadą postanowienia skutkującą jego uchyleniem. Natomiast uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. O powyższych konsekwencjach skarżąca została pouczona już w treści uzasadnienia postanowienia referendarza sądowego z dnia [...] maja 2011 r. Pomimo tego skarżąca po raz kolejny nie wykonała w całości kierowanego do niej wezwania. Nie wykazała w sposób niebudzący wątpliwości jakie są źródła utrzymania rodziny oraz jaka jest wysokość posiadanych środków na utrzymanie, wskutek czego Sąd I instancji uznał, że nie wykazała ona, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Skarżąca przedłożyła bowiem jedynie wyciągi z okresu [...] lipca 2011 r., nie wyjaśniając przy tym przyczyny braku wyciągów w wymaganego okresu, tj. od [...] kwietnia do [...] czerwca 2011 r. W ocenie Sądu, zaniechanie takie może poddawać pod wątpliwość prawdziwość oświadczeń skarżącej o posiadanych środkach finansowych, zgromadzonych oszczędnościach oraz źródłach utrzymania rodziny. Zdaniem Sądu I instancji, niezależnie od tego, iż deklarowane do opodatkowania dochody skarżącej za 2010 r. stanowią łącznie 8.504,79 zł, a jej mąż nie zadeklarował za 2010 r. żadnych dochodów oraz, że udokumentowane wydatki na utrzymanie stanowią kwotę ok. 370 zł, Sąd zobowiązany był do podjęcia czynności mających na celu ustalenie aktualnej sytuacji finansowej skarżącej i jej rodziny. Wskutek niepodania na formularzu pełnej informacji o sytuacji finansowej i majątkowej swojej rodziny, a ponadto wybiórcze wykonanie wezwania Sądu o nadesłanie dodatkowych informacji, z pominięciem istotnych elementów tego wezwania, niemożliwe było dokonanie oceny rzeczywistego stanu posiadanych środków finansowych skarżącej i jej męża. Wiązało się to zatem z negatywnymi dla niej konsekwencjami w postaci odmowy przyznania prawa pomocy. W zażaleniu na powyższe postanowienie S. I. wniosła o uchylenie zaskarżonego orzeczenia o odmowie przyznania pomocy prawnej i sądowej oraz wniosła o zwolnienie od opłaty od wniesionego zażalenia. W uzasadnieniu stwierdziła, że Sąd I instancji zarzuca jej nieuczciwość, wybiórczość udzielanych wyjaśnień pomimo posiadanej pełnej dokumentacji popartej oświadczeniami i wyjaśnieniami. Sąd zmienia przy tym treść złożonych oświadczeń (źle zinterpretowany wydruk z banku) i stan faktyczny w uzasadnieniu. Skarżąca podniosła, że Sąd I instancji zarzuca jej niewypełnienie polecenia podania dochodów męża w sytuacji, gdy zostały dołączone chronologicznie kopie rachunków stanowiące jedyną formę ewidencji usług świadczonych w prowadzonej działalności "A.". Wyjaśniła, że nie prowadzi księgi przychodów, rozchodów i dochodów, a formą rozliczenia są właśnie przedstawione Sądowi rachunki. Ponadto załączyła ona PIT za 2009 r. oraz za 2010 r., podając jednocześnie przyczynę jego opóźnienia. W ocenie skarżącej wypełniła ona zatem "wszystko" starannie, do wniosku załączając posiadane zaświadczenia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl regulacji zawartej w przepisie art. 245 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym, gdzie zakres całkowity obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika profesjonalnego, zaś zakres częściowy obejmuje: zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków, bądź tez zwolnienie od opłat sądowych i wydatków, bądź tylko ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika do reprezentacji. W tym miejscu należy wskazać, że zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., prawo pomocy może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Powyższy wniosek znajduje potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez nią dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki do przyznania prawa pomocy. Ponieważ zwolnienie od opłat sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika profesjonalnego z urzędu oznacza prowadzenie postępowania sądowego na koszt Skarbu Państwa, może ono dotyczyć tylko wyjątkowych sytuacji. Takich wyjątkowych okoliczności Sąd pierwszej instancji w niniejszej sprawie nie dostrzegł i ocenę tę Naczelny Sąd Administracyjny podziela. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. (por. postanowienie NSA z 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych - www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych przez wnioskodawczynię okoliczności należy podzielić stanowisko Sądu pierwszej instancji, że skarżąca nie wykazała rzeczywistej i obiektywnej niemożności poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia oraz akt sprawy wynika, że skarżąca była wzywana przez Sąd do nadesłania dowodów potwierdzających jej sytuację majątkową oraz jej rodziny. Pomimo tego nie wypełniła w sposób należyty wezwania Sądu I instancji i nie przesłała wszystkich żądanych dokumentów, w tym w szczególności nie przedstawiła wyciągów bankowych za okres od [...] kwietnia do [...] czerwca 2011 r. Naczelny Sąd Administracyjny podkreśla, że osoba wnioskująca o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek wykazać, że zachodzi podstawa do uznania spełnienia przez nią przesłanek z art. 246 p.p.s.a. W rozpoznawanej sprawie wnioskodawczyni została wezwana do przedstawienia dowodów m.in. w postaci wyciągów z rachunków bankowych i to z okresu wskazanego przez Sąd, a nie dowolnie wybranego przez skarżącą. Nie wystarczą zatem jedynie oświadczenia o stanie majątkowym. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, należy zgodzić się z twierdzeniem Sądu I instancji, iż skarżąca nie wykazała w sposób niebudzący wątpliwości jakie są źródła utrzymania rodziny oraz jaka jest rzeczywista wysokość posiadanych środków na utrzymanie. Jak już wyżej wskazano nie przesłała na żądanie Sądu wyciągów z rachunków bankowych z okresu wskazanego przez Sąd, a ponadto nie wyjaśniła przyczyny braku tych dokumentów. Nie uzupełniła zatem w sposób prawidłowy złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy, Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału nie można wywieść, iż skarżąca nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. S. I. nie uzupełniła wniosku o przyznanie prawa pomocy o dokumentację niezbędną dla prawidłowej oceny jej stanu majątkowego, a na wezwania Sądu pierwszej instancji nie przedstawiła żądanych dokumentów. W konsekwencji uchylenie się od tego obowiązku nie pozwalało na prawidłowe zweryfikowanie aktualnej sytuacji finansowej skarżącej oraz jej rodziny. Sąd pierwszej instancji, mając do dyspozycji wyłącznie przedstawione przez stronę materiały, słusznie więc uznał, iż dane zawarte we wniosku oraz w złożonych dodatkowo wyjaśnieniach i oświadczeniach nie dają możliwości dokonania pełnej oceny sytuacji materialnej oraz zdolności finansowej wnioskodawczyni. Strona winna mieć świadomość, iż wnosząc o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym musi uprawdopodobnić w sposób bardzo dokładny okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego w tym przedmiocie wniosku. Przytoczone we wniosku okoliczności, jak również przedstawiane dokumenty powinny bezsprzecznie wykazywać, iż wnioskująca znajduje się w sytuacji materialnej kwalifikującej ją do uwzględnienia złożonego wniosku. Tymczasem skarżąca nie wywiązała się z powyższego obowiązku w sposób rzetelny. W całości podzielić należy więc ustalenia Sądu pierwszej instancji, że nie wykazała spełnienia ustawowych przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, że skarżąca nie uzasadniła w sposób jednoznaczny swojej ciężkiej sytuacji finansowej, a przez to nie wykazała dostatecznie zasadności złożonego wniosku i dlatego jej zażalenie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Sz. uznał za nieuzasadnione. W świetle powyższego, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.