II SA/Ol 764/21

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Katarzyna Matczak Sędziowie sędzia WSA Beata Jezielska (spr.) sędzia WSA Piotr Chybicki po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 28 października 2021 r. sprawy ze skargi W. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. UZASADNIENIE Decyzją z "[...]" wydaną z upoważnienia Wójta J. (dalej jako: organ I instancji) przez Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w J., na podstawie art. 17, art. 20 ust. 3 i art. 32 ust. 2 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz.U. z 2020 r. poz. 111 ze zm., dalej jako: u.ś.r.), odmówiono W. Z. (dalej jako: strona, wnioskodawca lub skarżący) ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym A. Z. W uzasadnieniu wskazano, że strona złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad bratem, legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wraz z oświadczeniem, że w związku ze sprawowaną opieką nie podejmuje zatrudnienia. Ustalono jednak, że rodzice osoby wymagającej opieki, na których w pierwszej kolejności ciąży obowiązek alimentacyjny, żyją i nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W tej sytuacji organ I instancji uznał, że nie została spełniona przesłanka określona w art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r., warunkująca przyznanie stronie wnioskowanego świadczenia. W odwołaniu od powyższej decyzji wnioskodawca podkreślił, że zrezygnował z zatrudnienia w związku z opieką sprawowaną nad niepełnosprawnym bratem. Podał, że pomaga bratu w codziennych czynnościach takich, jak: sprzątanie, higiena osobista, przyrządzanie posiłków, zakupy, ubieranie, a także umawia i zawozi brata na wizyty lekarskie, towarzysząc mu podczas tych wizyt oraz pozostaje do dyspozycji brata także w razie nagłej potrzeby. Wyjaśnił, że rodzice są osobami starszymi; ojciec legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym, zaś matka leczy się na nadciśnienie i serce. Decyzją z "[...]" Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej jako: Kolegium lub organ odwoławczy) utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. W uzasadnieniu podniesiono, że brat wnioskodawcy, na mocy orzeczenia z 9 lutego 2021 r. wydanego przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności, został zaliczony do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności, a niepełnosprawność istnieje od 19-go roku życia. Orzeczenie to zostało wydane do 28 lutego 2022 r. Ponadto orzeczeniem z 8 maja 1996 r. wydany przez Wojewódzką Komisję Lekarską do spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia nr 2 brat wnioskodawcy został zaliczony do pierwszej grupy inwalidów. Podano, że osoba wymagająca opieki nie ma rąk, a opiekę nad nim sprawuje wnioskodawca, który oświadczył, że nie ma ustalonego prawa do świadczeń emerytalno-rentowych, a zakres sprawowanej opieki nad niepełnosprawnym bratem uniemożliwia mu podjęcie zatrudnienia. Podała również, że jego rodzice są osobami w podeszłym wieku oraz posiadają uprawnienia do świadczeń emerytalno-rentowych, zaś ojciec legitymuje się orzeczeniem z 21 lipca 2006 r. o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, które ma charakter okresowy i zostało wydane do 31 lipca 2007 r. Kolegium wskazało, że sprawowanie faktycznej opieki przez brata nie może automatycznie prowadzić do uznania, że skoro rodzice osoby wymagającej opieki, którzy nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie wywiązują się z określonego w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym obowiązku alimentacyjnego, to uprawnia to wnioskodawcę do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Podkreślono, że osoba wskazana w art. 17 ust. 1a u.ś.r. może uzyskać świadczenie, jeżeli zostaną spełnione łącznie warunki określone w pkt 1-3. Skoro zatem obowiązek alimentacyjny względem osoby wymagającej opieki ciąży w pierwszej kolejności na jego rodzicach, jako osobach zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności, to z treści art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika, że obowiązek ten – wymagany w świetle art. 17 ust. 1a u.ś.r. – ciążyłby na stronie, względem niepełnosprawnego brata, dopiero w następnej kolejności. W skardze na powyższą decyzję strona, reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, zarzuciła naruszenie: - art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, w której przepis ten stanowi podstawę prawną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu jako osobie należącej do kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacji wobec brata; - art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię polegającą na jego literalnym odczytaniu i zaniechaniu wykładni systemowej i celowościowej a w konsekwencji przyjęciu, że przepis ten uniemożliwia ustalenie prawa skarżącego do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, w której osoba wymagająca opieki posiada bliższych wstępnych, nie legitymujących się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednak z obiektywnych i niekwestionowanych względów te osoby nie sprawują nad nią opieki; - art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy i przyjęcie, że sam fakt zwrócenia się z przedmiotowym wnioskiem przez skarżącego w sytuacji, w której osoba wymagająca opieki posiada bliższych wstępnych nie legitymujących się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do ustalenia, czy wymienione osoby mogą sprawować opiekę, co pozwoliłoby na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony. Mając powyższe na uwadze, skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej decyzji organu I instancji, a także o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych. W uzasadnieniu skarżący podkreślił, że stosownie do treści art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. należy do kategorii osób, które mogą ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Zarzucił błędną wykładnię art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r., a w konsekwencji naruszenie konstytucyjnych zasad równości, sprawiedliwości społecznej i ochrony rodziny. Podniósł, że jednolite stanowisko wypracowane w orzecznictwie nakazuje organom administracji brać pod uwagę, przy ustaleniu zaistnienia przesłanek określonych w wymienionym przepisie, obiektywne, faktyczne i niezależne od woli tych osób możliwości sprawowania przez nie opieki, a nie formalny fakt posiadania orzeczenia o niepełnosprawności. Wskazał, że wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r., uwzględniająca wskazane wyżej zasady konstytucyjne, ma także oparcie w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego. Skarżący wskazał, że rodzice osoby wymagającej opieki nie są w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi alimentacji, a ewentualne uzyskanie od nich na czas potrzebnych osobie wymagającej opieki środków utrzymania jest niemożliwe. W tej sytuacji aktualny pozostaje obowiązek alimentacyjny skarżącego względem brata, a tym samym spełnia on przesłanki do ustalenia na jego rzecz prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W związku z tym w ocenie skarżącego zaskarżone rozstrzygnięcie jest rażąco niesłuszne, niesprawiedliwe i nieracjonalne. Skoro bowiem członek najbliższej rodziny wywiązuje się ze swoich obowiązków wobec chorego krewnego, a wymaga to od niego rezygnacji z zarobkowania, to powinien w tych działaniach otrzymać odpowiednie wsparcie państwa. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko przedstawione wraz z argumentacją w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity Dz.U. z 2021 r., poz. 137) i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz.U. z 2019 r., poz. 2325, dalej jako: p.p.s.a.), sąd administracyjny kontroluje legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia administracyjnego, czyli jego zgodność z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, obowiązującymi w dacie jego wydania, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. sąd ma obowiązek uwzględnienia skargi i wyeliminowania z obrotu prawnego aktu administracyjnego, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podkreślenia wymaga fakt, że sąd orzeka na podstawie akt sprawy (art. 133 § 1 p.p.s.a.), nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Rozpoznając wniesioną w niniejszej sprawie skargę Sąd uznał, że nie zasługuje ona na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że przedmiotowa skarga została przez Sąd rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Jak wynika z akt rozpoznawanej sprawy wniosek taki zawarł zarówno skarżący w złożonej skardze, jak również organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę. Przechodząc do meritum sprawy wskazać należy, że stosownie do art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i ograniczoną współudziału edukacji. W myśl art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Jednakże regulacja ta stanowiła przedmiot oceny Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Jak stanowi jednak art. 17 ust. 1a u.ś.r., osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zauważyć zatem należy, że w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym., a zatem uwzględnić należy treść art. 132 k.r.o., który stanowi, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Przy czym, uprawnienie do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, dalsza osoba - w stosunku bliskości do potrzebującego pomocy - uzyska dopiero w sytuacji, gdy brak będzie osoby zobowiązanej w pierwszej kolejności do alimentacji, to jest, gdy takiej osoby nie będzie albo, gdy osoba taka nie będzie w stanie sprawować opieki nad potrzebującym (art. 17 ust. 1a u.ś.r.). Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem skierowane do kogokolwiek z rodziny, krewnych czy osób zaprzyjaźnionych z osobą potrzebującą opieki, w zależności od tego, kto tej opieki się podejmie. Jest to świadczenie przeznaczone wyłącznie dla określonej wyżej kategorii osób. O ile przy tym - z uwagi na konstytucyjne zasady równości czy sprawiedliwości społecznej - może okazać się celowym - w danym stanie faktycznym - przyjęcie, że uprawnionym do otrzymania omawianego świadczenia jest jeszcze inna - niż wymienione expressis verbis w ustawie - kategoria członków szeroko rozumianej rodziny (por. np. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. akt P 27/07, OTK-A 2008/6/107), o tyle nie ma takiego uzasadnienia w stosunku do zmiany porządku kolejności nabywania obowiązku alimentacyjnego przez krewnych osoby uprawnionej do pomocy. To nie rodzina bowiem decyduje, komu spośród jej członków winno być przyznane świadczenie pielęgnacyjne a decyduje o tym przepis prawa (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 listopada 2012 r., sygn. akt I OSK 1700/12, dostępne w Internecie). Przy czym Sądowi znane są poglądy i stanowiska, w których przyjmuje się, że obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą jej wymagającą, mogą uzasadniać przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie z dalszym stopniem pokrewieństwa, sprawującej faktyczną opiekę i zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności. Zauważa się bowiem, że pozbawienie krewnych wyższego stopnia świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy z udokumentowanych i obiektywnych powodów opieki takiej nie mogą sprawować osoby bliżej spokrewnione, nawet jeśli nie mają ustalonego znacznego stopnia niepełnosprawności, naruszałoby konstytucyjną zasadę równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP), a także zasadę sprawiedliwości społecznej, pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym, lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji RP) (por. np. wyrok NSA z 21 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 829/16, dostępny w Internecie). Jednakże samo przywołanie zasad ogólnych i wartości konstytucyjnych nie może być w okolicznościach konkretnej sprawy uznane za wystarczające dla wyprowadzenia słuszności tezy o potrzebie odstąpienia od literalnej treści przepisów u.ś.r., które w tym zakresie wyraźnie przyjmują, że przeszkodą do sprawowania opieki przez osoby z pierwszego kręgu pokrewieństwa, która pozwalałaby na uzyskanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę spokrewnioną w drugim stopniu, może być jedynie ustalony znaczny stopień niepełnosprawności. Jak wynika z akt sprawy skarżący jest spokrewniony z osobą wymagającą opieki w drugim stopniu. Zatem prawo do świadczenia pielęgnacyjnego mogłoby być mu przyznane tylko wówczas, gdyby zostały spełnione przesłanki, o których mowa w art. 17 ust. 1a u.ś.r. Jednakże osoba wymagająca opieki, oprócz skarżącego będącego jego bratem, ma także ojca i matkę (pokrewieństwo pierwszego stopnia), którzy nie legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnoprawności. Wprawdzie ojciec skarżącego posiadał orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, jednakże miało ono charakter okresowy i zostało wydane na okres do 31 lipca 2007 r. W tej sytuacji prawidłowe jest stanowisko organów, że skoro rodzice osoby wymagającej opieki nie posiadają orzeczenia o niepełnosprawności lub niezdolności do samodzielnej egzystencji, to tym samym mogą sprawować opiekę nad niepełnosprawnym synem. Ponadto wiek rodziców (ojciec - 70 lat, matka - 69 lat) nie jest jeszcze na tyle zaawansowany, aby okoliczność ta sama z siebie przesądzała o braku możliwości zapewnienia odpowiedniej opieki niepełnosprawnemu synowi, zwłaszcza że zarówno skarżący, jak i jego niepełnosprawny brat oraz rodzice mieszkają w jednym domu, co obiektywnie ułatwia wzajemną pomoc przy codziennych obowiązkach. Jednocześnie, poza ogólnymi sformułowaniami o złym stanie zdrowia rodziców, skarżący nie przedstawił żadnych dokumentów wskazujących na to, że rodzice osoby wymagającej opieki cierpią na takie schorzenia, które bezwzględnie i całkowicie uniemożliwiają sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym synem. W związku z tym nie ma konieczności ustalenia faktycznej możliwości sprawowania opieki przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu, gdyż prowadziłoby to do nieuprawnionej modyfikacji wymogów ustawowych. Należy bowiem podkreślić, że o uprawnieniu do świadczenia pielęgnacyjnego decydują przesłanki ściśle określone w ustawie i niespełnienie chociażby jednej z nich uniemożliwia przyznanie świadczenia. Decyzja w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego ma zatem charakter związany, a nie uznaniowy. Skoro zaś nie zostały spełnione przesłanki określone w wyżej powołanych przepisach, to zasadnie odmówiono skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę oddalił.