II SA/Ke 757/21

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Armański Sędziowie Sędzia WSA Jacek Kuza (spr.) Sędzia WSA Dorota Pędziwilk-Moskal Protokolant Starszy inspektor sądowy Urszula Opara po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 października 2021 r. sprawy ze skargi G. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] sierpnia 2021 r. [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz G. Z. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu koszów postępowania sądowego. UZASADNIENIE Sygn. akt II SA/Ke [...] UZASADNIENIE Samorządowe Kolegium Odwoławcze zaskarżoną decyzją z [...] sierpnia 2021 r. [...], po rozpatrzeniu odwołania G. Z., od decyzji wydanej z upoważnienia Prezydenta Miasta K. z [...] czerwca 2021 r. odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ odwoławczy podał, że G. Z. jest synem osoby wymagającej opieki – S. Z., który jest inwalidą i posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kolegium nie zgodziło się z organem I instancji, że wnioskowane świadczenie nie powinno zostać przyznane, gdyż niepełnosprawność uprawnionego do opieki, powstała po ukończeniu przez niego 25-go roku życia. Przytaczając wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. K 38/13 oraz orzecznictwo sądów administracyjnych ugruntowane po wydaniu tego wyroku, Kolegium wskazało, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r. poz. 111, ze zm.), zwanej dalej "u.ś.r.", która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Niezależnie od powyższego organ II instancji podkreślił, że uprawniony do opieki pozostaje w związku małżeńskim z A. Z., na której ciąży obowiązek alimentacyjny w pierwszej kolejności i która legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Kolegium zacytowało art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a u.ś.r. i wskazało, że przepis ten wprowadza przesłanki negatywne po stronie osoby wymagającej opieki, których zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie to nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskich, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wobec powyższego organ odwoławczy uznał, że skoro obowiązek alimentacyjny względem S. Z. ciąży obecnie w pierwszej kolejności na jego żonie, a jednocześnie brak jest okoliczności uzasadniających niemożność sprawowania tej opieki przez małżonkę, to obowiązek ten nie ciąży na wnioskodawcy, a w konsekwencji brak było podstaw do przyznania mu żądanego świadczenia. Kolegium dodało, że nie kwestionuje faktu, że wnioskodawca opiekuje się ojcem, jednak przy rozstrzyganiu o przyznaniu prawa do nabycia świadczenia pielęgnacyjnego, organy nie mogą działać w sposób uznaniowy, a u.ś.r. ustala w sposób precyzyjny, kto i po spełnieniu jakich przesłanek może otrzymać rekompensatę finansową ze strony państwa za rezygnację z zatrudnienia lub podjęcia pracy w celu sprawowania opieki. W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach skardze na powyższą decyzję, domagając się jej zmiany, G. Z. zarzucił niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności sprawy a w konsekwencji błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na ustaleniu, że opiekę nad S. Z. jest w stanie sprawować żona niepełnosprawnego, mimo że jest ona osobą starszą, posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, a szereg dolegliwości na które cierpi uniemożliwia jej sprawowanie opieki nad mężem. Jednocześnie skarżący wniósł o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dokumentów dołączonych do niniejszego odwołania w postaci: dokumentacji lekarskiej A. Z. - dla wykazania faktu, że z przyczyn zdrowotnych od siebie niezależnych nie jest ona w stanie sprawować opieki nad mężem, zeznań świadka A. Z. - dla wykazania zakresu opieki koniecznej do udzielenia mężowi, w tym czynności związanych z dźwiganiem. W uzasadnieniu skargi jej autor podał, że S. Z. - osoba wymagająca opieki - jest pozbawiony obu kończyn dolnych co powoduje, że świadczona mu pomoc polega w dużej mierze na przesadzaniu chorego na wózek inwalidzki celem umożliwienia mu wykonania jakichkolwiek czynności. Konieczna jest również pomoc w codziennej higienie (kąpiele), wyjściu na spacer czy do lekarza oraz w załatwianiu bieżących spraw życia codziennego. W związku z powyższym nieodłącznym elementem opieki jest podnoszenie, przenoszenie czy podtrzymywanie chorego. Ponadto cierpi on na cukrzycę, osteoporozę, nadciśnienie tętnicze, ma usuniętą krtań oraz guza na lewym nadnerczu. Z kolei małżonka A. Z. nie jest w stanie z przyczyn od siebie niezależnych - zdrowotnych- świadczyć faktycznej opieki nad mężem. Matka skarżącego ma 73 lata. Legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności a powstanie niepełnosprawności datowane jest na 2008 r. Kobieta, zgodnie z orzeczeniem wydanym już w 2010 r. jest niezdolna do pracy, a nadto sama wymaga zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne oraz pomoce techniczne ułatwiające jej funkcjonowanie. Z załączonej dokumentacji medycznej A. Z. wynika, że cierpi ona na zespół ucisku tętnicy kręgowej i rdzeniowej przedniej, osteopatię, wypukliny kręgosłupa w odcinku lędźwiowo-krzyżowym, zmiany zwyrodnieniowe w stawach międzykręgowych, spłycenie lordozy lędźwiowej, dyskopatię, niedoczynność tarczycy, hipercholesterolemię. W związku z powyższy już w 2011 r. korzystała z tego tytułu z leczenia sanatoryjnego. Zgodnie z zaświadczeniem lekarskim z 11 sierpnia 2021 r. choroba kręgosłupa - zwyrodnienie i dyskopatia - uniemożliwia A. Z. opiekę nad chorym mężem. Okoliczność ta wynika przede wszystkim z faktu, że choroba powoduje ograniczenia w podnoszeniu ciężkich przedmiotów. Nie jest zatem możliwym, aby na co dzień mogła opiekować się mężem z uwagi na konieczność przenoszenia chorego czy jego podtrzymywania. P. A. Z. ma 73 lata, a zatem z uwagi na wiek nie ma dość siły, aby stale opiekować się mężem. Natomiast G. Z. opiekuje się ojcem w zasadzie przez całą dobę, co uniemożliwia mu podjęcie zatrudnienia. Udziela on stałej pomocy nie tylko schorowanemu ojcu, ale również matce, która wymaga pomocy w załatwianiu spraw urzędowych czy wizyt lekarskich. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Na rozprawie sądowej pełnomocnik skarżącego wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji, alternatywnie o jej uchylenie. Podtrzymał zawarte w skardze wnioski dotyczące dowodów z dokumentów, za wyjątkiem orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z 17 lutego 2010 r. Na rozprawie w dniu 27 października 2021 r. Sąd, na postawie art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.) dalej "p.p.s.a.", postanowił dopuścić dowód z dokumentów dołączonych do skargi, za wyjątkiem orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z 17 lutego 2010 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje. Skarg jest zasadna, częściowo z przyczyn w niej wskazanych. Przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy odmowę przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na to, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Jednocześnie Kolegium, powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, nie podzieliło stanowiska organu I instancji o braku spełnienia przesłanki dotyczącej daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z kolei w myśl art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Sąd uznał za prawidłowe stanowisko Kolegium, że nie można odmówić przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tego powodu, że niepełnosprawność uprawnionego do opieki, powstała po ukończeniu przez niego 25. roku życia. Sąd natomiast nie zgadza się z poglądem, że brak orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności w stosunku do małżonki osoby wymagającej opieki, w każdym przypadku wyklucza możliwość przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na treść art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Przede wszystkim należy wskazać, że choć taki wniosek zgodny jest z wynikami literalnej wykładni tego przepisu, to jednak w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, jak również sądów administracyjnych dominuje pogląd o konieczności dokonania funkcjonalnej i celowościowej wykładni tego przepisu. W szczególności w wyroku z 25 stycznia 2021 roku, I OSK 2103/20 (dostępnym na stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl) NSA stwierdził, że sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim przez inną osobę niż małżonek, lecz obciążoną obowiązkiem alimentacyjnym, w szczególności przez dziecko niepełnosprawnego małżonka, nie wyłącza możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie sprawującej opiekę. Przyznanie tego świadczenia możliwe jest także w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem, sam nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie nie jest zdolny tego obowiązku wypełnić, a opiekę tę - niejako w zastępstwie małżonka - sprawuje osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki. Tym samym pozostawanie w związku małżeńskim będzie stanowić tylko wtedy przeszkodę w przyznaniu świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie taką pomoc świadczyć. Na konieczność uwzględnienia w procesie wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. zasady praworządności i zasady równości - art. 2 i art. 32 Konstytucji - wskazywał Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z 11 stycznia 2017 r., I OSK 1113/15; z 17 grudnia 2009 r. I OSK 722/09, dostępne jw. Podano, że negatywna przesłanka z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., rozumiana w sposób językowy wywołuje daleko idące negatywne konsekwencje dla rodziny i małżeństwa. Otóż, gdy stan zdrowia obydwojga małżonków powoduje, że nie są oni w stanie być dla siebie wzajemnie wsparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą, a jednocześnie mają również obowiązek sprawować nad nimi opiekę, nie mogą uzyskać świadczenia, które uzyskaliby gdyby taki związek małżeński nie istniał. Podkreślono, że tak rozumiany przepis oznacza swoistą sankcję dla osób pozostających w związku małżeńskim i w konsekwencji taka wykładnia nie może się ostać w świetle art. 18 Konstytucji RP. Powyższe potwierdza również analiza art. 71 Konstytucji RP, w myśl którego państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Przepis ustawy nie powinien zatem wywoływać skutku w postaci rozwiązywania małżeństw w celu uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla osób sprawujących opiekę nad rodzicem, podczas gdy pozostaje on w związku małżeńskim z drugim niepełnosprawnym rodzicem. Wskazano nadto, że z podobnych przyczyn literalna wykładnia tego przepisu kłóci się z treścią art. 32 Konstytucji RP, w myśl którego wszyscy są wobec prawa równi oraz wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne. Zatem osoby pozostające w związku małżeńskim, których małżonkowie z uwagi na wiek lub stan zdrowia nie są w stanie sprawować nad nimi opieki, powinny być traktowane tak jak osoby, które w związku małżeńskim nie pozostają. Obydwie bowiem kategorie osób w jednakowym stopniu wymagać będą opieki osób trzecich. Mając to wszystko na uwadze należy stwierdzić, że pozostawanie przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim nie tylko ze współmałżonkiem dotkniętym znacznym stopniem niepełnosprawności, lecz także takim, który nie jest w stanie sprawować efektywnie i realnie opieki (osobiście lub za pośrednictwem innych osób), powoduje, że przesłanka negatywna nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. zostaje wyeliminowana. W takiej sytuacji trzeba przyjąć, że skoro współmałżonek osoby wymagającej opieki nie może jej sprawować, to należy rozważyć w dalszej kolejności możliwość nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r., w tym przez krewnych, na których ciąży obowiązek alimentacyjny (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.). Odnosząc powyższe rozważania do okoliczności niniejszej sprawy należy stwierdzić, że Kolegium dokonało wadliwej interpretacji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., ograniczającej się jedynie do wykładni językowej tego przepisu. W konsekwencji tego naruszenia nie zostało w sprawie ustalone, czy A. Z. jest zdolna - w sposób efektywny i bezpieczny - sprawować opiekę nad swoim niepełnosprawnym mężem. Z tej przyczyny rozstrzygając sprawę ponownie, uwzględniając rezultaty wykładni systemowej oraz funkcjonalnej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., organy dokonają ustaleń faktycznych uwzględniając, że S. Z. jest pozbawiony obu kończyn dolnych co powoduje, że istotną i konieczną częścią opieki nad nim jest jego podnoszenie, przenoszenie czy podtrzymywanie. Natomiast jego małżonka ma 73 lata, legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności i cierpi na choroby kręgosłupa (zespół ucisku tętnicy kręgowej i rdzeniowej przedniej, osteopatię, wypukliny kręgosłupa w odcinku lędźwiowo-krzyżowym, zmiany zwyrodnieniowe w stawach międzykręgowych, spłycenie lordozy lędźwiowej, dyskopatię). Zatem ze względu na wiek i powyższe schorzenia może mieć ograniczone możliwości w podnoszeniu ciężkich przedmiotów. Konsekwencją wadliwej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. był również brak wystarczających ustaleń organów obu instancji co do sytuacji majątkowej A. Z.. Należy bowiem pamiętać, że za brak możliwości zadośćuczynienia obowiązkowi alimentacyjnemu rozumie się zarówno obiektywny brak możliwości sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy, taki jak między innymi wiek i stan zdrowia, jak również brak możliwości dostarczania przez nie środków pieniężnych potrzebnych do zapewnienia odpowiedniej opieki przez inne osoby (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 23 kwietnia 2021 r., sygn. akt II SA/Łd 48/21; wyrok WSA w Poznaniu z dnia 12 maja 2021 r., sygn. akt IV SA/Po 66/21). W aktach sprawy brak jest informacji pozwalających ocenić sprawę pod tym kątem. Dlatego obowiązkiem organu I instancji będzie również szczegółowe ustalenie sytuacji majątkowej i zarobkowej A. Z. oraz jej małżonka S. Z. w celu oceny, czy żona wymagającego opieki ma możliwość zadośćuczynienia swojemu obowiązkowi opieki nad mężem w drodze osobistych starań, względnie poprzez łożenie środków finansowych na jej zapewnienie. Następnie w przypadku ustalenia, że A. Z. nie jest w stanie sprawować opieki nad mężem, organy ocenią możliwość zrealizowania tej opieki przez osobę zobowiązaną do alimentacji w dalszej kolejności. Z tych wszystkich względów na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 p.p.s.a. Sąd orzekł jak w punkcie I wyroku. Orzeczenie zawarte w pkt II wyroku znajduje oparcie w treści art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. Na zasądzone koszty składa się wynagrodzenie pełnomocnika procesowego obliczone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r. poz. 1800 ze zm.).