III OSK 4231/21

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Masternak - Kubiak Sędziowie Sędzia NSA Teresa Zyglewska Sędzia del. WSA Ireneusz Dukiel (spr.) po rozpoznaniu w dniu 27 października 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Wojewody W.-M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 6 października 2020 r., sygn. akt II SA/Ol 215/20, w sprawie ze skargi Wojewody W.-M. na uchwałę Rady Gminy E. z dnia [...] 2019 r. nr [...] w przedmiocie wyboru ławników do Sądu Rejonowego w Ełku na okres kadencji 2020-2023 oddala skargę kasacyjną. UZASADNIENIE Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, wyrokiem z dnia 6 października 2020 r., sygn. akt II SA/Ol 215/20, oddalił skargę Wojewody W.-M. (dalej jako Wojewoda, skarżący lub organ nadzoru) na uchwałę Rady Gminy E. (dalej jako organ lub Rada) z dnia [...] 2019 r., nr [...], w przedmiocie wyboru ławników do Sądu Rejonowego w Ełku (dalej jako Sąd Rejonowy) na okres kadencji 2020-2023. Wskazany wyrok został wydany w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych. Rada, opisaną na wstępie uchwałą podjętą na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (t.jedn.: Dz. U. z 2019 r., poz. 506 ze zm., dalej u.s.g.) oraz art. 160 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (t. jedn.: Dz. U. z 2019 r., poz. 52 ze zm., dalej u.p.u.s.p.), w wyniku tajnego głosowania wybrała na ławników Sądu Rejonowego w kadencji 2020-2023: M.R., M.G., E.K. oraz A.S. (§ 1). Trzy pierwsze spośród wymienionych osób zostały również wybrane w wyniku tajnego głosowania do orzekania w Sądzie Rejonowym w sprawach z zakresu prawa pracy na okres kadencji 2020-2023 (§ 2). Wojewoda w trybie art. 93 ust. 1 i ust. 2 u.s.g. wniósł skargę na wskazaną uchwałę w części dotyczącej jej § 2, gdyż w jego ocenie wybór ławników do orzekania w sprawach z zakresu prawa pracy nastąpił z naruszeniem art. 160 § 1 i § 2 oraz art. 163 § 2 u.p.u.s.p. Organ nadzoru podkreślił, że Rada była zobligowana do wybrania czterech ławników do Sądu Rejonowego oraz trzech ławników do orzekania w sprawach z zakresu prawa pracy. Na te ostatnie stanowiska zostały zgłoszone cztery osoby, z tego trzy kandydatury (A.S., B.K., M.G.) pochodziły od Organizacji Międzyzakładowej NSZZ "Solidarność" Dom Pomocy Społecznej w N., jedna zaś (M.R.) została wskazana przez Stowarzyszenie M. z siedzibą w N. Celem przygotowania opinii o zgłoszonych kandydatach na ławników uchwałą z dnia [...] 2019 r., nr [...], Rada powołała stosowny zespół, który na posiedzeniu w dniu [...] 2019 r. stwierdził, że wymogi odnoszące się do kandydatów na ławników orzekających w sprawach z zakresu prawa pracy spełnili: M.R., M.G. oraz B.K. W protokole z posiedzenia zespołu brak było natomiast jakiejkolwiek informacji co do kandydatury A.S., choć karta z jej oceny zawierała informację, że spełnia ona wszelkie wymagania formalne oraz złożyła konieczne dokumenty. Protokół z posiedzenia zespołu opiniującego oraz karty ocen poszczególnych kandydatów radni otrzymali w formie papierowej odbierając je osobiście z Biura Rady. Podczas sesji, na której dokonano wyboru ławników do orzekania w sprawach z zakresu prawa pracy, pod głosowanie zostały poddane wyłącznie kandydatury trzech osób: M.R., M.G. oraz B.K. Zgłoszenie czwartej kandydatki (A.S.) nie było w ogóle głosowane. Wojewoda podniósł, że procedura wyboru ławników odbywa się w kilku etapach i polega na sprawdzeniu spełniania przez nich wymogów formalnych, a następnie przesłanek materialnych wymienionych w art. 158 i art. 159 u.p.u.s.p. Ocenę w tym zakresie przygotowuje stosowny zespół powoływany przez radę gminy przed przystąpieniem do wyboru ławników, którego obowiązkiem jest przedstawienie na sesji rady gminy opinii o zgłoszonych kandydatach, tak w zakresie spełniania przez nich wymogów formalnych, jak i materialnych. Przygotowana opinia nie ma jednak charakteru wiążącego, albowiem decyzję w zakresie wyboru ławników podejmują w głosowaniu tajnym wyłącznie radni. Zespół pełni zatem funkcję pomocniczą i opiniodawczą. Nie ma on więc kompetencji do zawężania liczby kandydatów, w sytuacji gdy ich liczba jest większa, aniżeli liczba ławników wybieranych przez radę gminy. Stąd też radzie gminy powinny zostać przedstawione na sesji wszystkie zgłoszone kandydatury na ławników. Mając na uwadze wskazane okoliczności organ nadzoru wniósł o stwierdzenie nieważności zaskarżonej uchwały w zakresie jej § 2. W odpowiedzi na skargę organ wskazał, wnosząc o oddalenie skargi, że przed głosowaniem w sprawie wyboru ławników do Sądy Rejonowego przedstawiono radnym pozytywną opinię zespołu na temat wszystkich czterech zgłoszonych kandydatów, tak w kwestii spełniania przez nich wymogów formalnych, jak i materialnych. Rada dysponowała więc kandydaturami wszystkich czterech osób wraz ze stosowną informacją zespołu. Samo zaś głosowanie odbyło się w sposób tajny na podstawie kart opatrzonych pieczęcią Rady. Wybór ławników dokonał się nadto zgodnie z procedurą wynikającą z regulacji ustawowej, a także w oparciu o uzgodnienia dokonane z Sądem Rejonowym oraz Sądem Okręgowym. Poza tym miał on tożsamy przebieg z wyborem ławników na poprzednią kadencją, co wówczas nie spotkało się z żadnymi uwagami podmiotów zgłaszających kandydatów na ławników. Na zakończenie zwrócono uwagę, że skutkiem stwierdzenia nieważności uchwały w zakwestionowanej części może być uchylenie orzeczeń sądu, w składach których udział brali wybrani ławnicy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie rozpoznając skargę uznał, że nie zasługuje ona na uwzględnienie, gdyż nie doszło do istotnego naruszenia prawa. W niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji podniósł, że wstępnym etapem wyborów ławników jest ocena zgłoszeń kandydatów pod względem formalnym. Kandydaci, których zgłoszenia odpowiadają wymogom formalnym, podlegają dalszej ocenie pod względem spełnienia przez nich przesłanek materialnoprawnych, wymienionych w art. 158 i art. 159 u.p.u.s.p. Rady gmin zasięgają też informacji o kandydatach na ławników od właściwych organów Policji (art. 162 § 9 u.p.u.s.p.). Przed przystąpieniem do wyborów ławników, rada gminy powołuje zespół, który przedstawia na sesji rady gminy swoją opinię o zgłoszonych kandydatach, w szczególności w zakresie spełnienia przez nich wymogów określonych w ustawie (art. 163 § 2 u.p.u.s.p.). Zespół dokonuje zatem oceny zgłoszeń kandydatów pod względem formalnym i spełniania przez nich przesłanek z art. 158 i art. 159 u.p.u.s.p. Jednakże zespół ten pełni wyłącznie funkcję pomocniczą i opiniodawczą. Zespół opiniujący ma za zadanie jedynie sporządzić opinie o kandydatach i przedstawić je radnym. Radni w głosowaniu tajnym, po zapoznaniu się z opiniami zespołu, podejmują decyzję, czy dany kandydat powinien brać udział w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości w Rzeczypospolitej Polskiej. Opinia, o której mowa w art. 163 § 2 u.p.u.s.p. mimo, że jej sporządzenie stanowi element procedury wyboru ławników, pozostaje poza zakresem kontroli sądowej i nie jest dla organu wiążąca. Odnosząc wskazane regulacje do stanu faktycznego niniejszej sprawy Sąd pierwszej instancji zauważył, że zespół dokonał oceny wszystkich czterech kandydatów i uznał, że spełniają oni wymogi ustawowe. Sformułował również własną rekomendację co do osób orzekających w sprawach z zakresu prawa pracy. Dokumentacja z prac zespołu została przekazana pod obrady Rady, która w głosowaniu tajnym przy udziale 13 radnych dokonała wyboru ławników do Sądu Rejonowego, w tym ławników orzekających w sprawach z zakresu prawa pracy. Kandydatura A.S. została przestawiona przez zespół jako kandydata na ławnika Sądu Rejonowego i pod takie głosowanie została poddana, uzyskując [...] głosów. Wobec tego, że procedura wyboru ławników odbyła się – w ocenie Sądu pierwszej instancji – zgodnie z zasadami ustawowymi, nie można było stwierdzić, że w sprawie doszło do istotnego naruszenia prawa, tj. takiego naruszenia, które prowadzi do skutków nie do zaakceptowania w demokratycznym państwie prawnym. Sąd pierwszej instancji nie dopatrzył się bowiem naruszeń o takim charakterze, które czyniłyby zasadnym stwierdzenie nieważności uchwały w zaskarżonej części. Rada gminy jest bowiem jedynym organem właściwym do dokonania zgodnego z ustawą wyboru ławników, a elementem procedury wyboru jest tajne głosowanie i jego wynik. Nieujęcie zatem w treści uchwały nazwiska osoby, która nie została wybrana na ławnika do Sądu Rejonowego do orzekania w sprawach z zakresu prawa pracy, nie nastąpiło w sposób istotnie wadliwy. Nie budziło bowiem wątpliwości Sądu, że kandydatura A.S. podlegała ocenie Zespołu i została przedstawiona radnym wraz z pozostałymi kandydaturami, co wynika wprost z wyjaśnień organu, których nie sposób kwestionować. Mając na uwadze wskazane okoliczności Sąd pierwszej instancji, działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej u.p.p.s.a.), wniesioną skargę oddalił. Z wydanym wyrokiem nie zgodził się Wojewoda, który w wywiedzionej skardze kasacyjnej zakwestionował go w całości, zarzucając mu naruszenie: 1) przepisów prawa materialnego, tj. art. 160 § 1 u.p.u.s.p. poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że niepoddanie pod głosowanie Rady kandydatury A.S. na ławnika Sądu Rejonowego do orzekania w sprawach z zakresu prawa pracy na okres kadencji 2020-2023, w sytuacji gdy kandydatura ta spełnia wszystkie wymagania wynikające z przepisów ustawowych, nie stanowi istotnego naruszenia prawa; 2) przepisów postępowania, których uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 147 w zw. z art. 141 § 4 u.p.p.s.a., polegające na przedstawieniu w uzasadnieniu wyroku stanu faktycznego sprawy niezgodnego z materiałem dowodowym zgromadzonym w aktach sprawy oraz niewyjaśnienie przez Sąd przyczyn wydanego rozstrzygnięcia, poprzez arbitralne pominięcie okoliczności, że kandydatura A.S. nie została poddana pod głosowanie Rady w odniesieniu do wyboru ławników orzekających w sprawach z zakresu prawa pracy, podczas gdy kandydatka spełniała wszystkie wymagania ustawowe, co doprowadziło do sprzeczności ustaleń Sądu pierwszej instancji z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego, a w konsekwencji do błędnego zastosowania art. 160 § 1 u.p.u.s.p., czego następstwem było oddalenie skargi. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej Wojewoda wskazał, że gdyby Sąd pierwszej instancji prawidłowo ocenił zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, doszedłby do wniosku, że procedura wyboru ławników do Sądu Rejonowego do orzekania w sprawach z zakresu prawa pracy na okres kadencji 2020-2023 została przeprowadzona z istotnym naruszeniem przepisów prawa. Organ nadzoru, podzielając pogląd wyrażony w zakwestionowanym orzeczeniu, że za istotne naruszenie prawa należy uznać uchybienie, którego skutki nie mogą być tolerowane w demokratycznym państwie prawnym, wskazał jednocześnie, że nie można zaaprobować stanowiska Sądu pierwszej instancji odnośnie niedostrzeżenia tego rodzaju naruszenia w niniejszej sprawie. Niezrozumiałe jest zwłaszcza stwierdzenie, że nieujęcie w treści uchwały nazwiska osoby, która nie została wybrana na ławnika do Sądu Rejonowego do orzekania w sprawach z zakresu prawa pracy, nie nastąpiło w sposób istotnie wadliwy oraz uchybiający wymogom ustawowym. Wojewoda bowiem nie utrzymuje, że w przedmiotowej uchwale powinno się znaleźć nazwisko osoby niewybranej, lecz wyraźnie podkreśla, że kandydatura tej osoby nie została w ogóle poddana pod głosowanie na posiedzeniu Rady, pomimo spełniania przez nią wszystkich wymogów ustawowych. Uwzględniono ją jedynie w głosowaniu dotyczącym obsady czterech stanowisk ławniczych do Sądu Rejonowego, w ramach którego została ona wybrana, co też nie pozostawało obiektem żadnych kontrowersji. Dlatego też – zdaniem organu nadzoru – procedura wyboru ławników orzekających w sprawach z zakresu prawa pracy dotknięta była istotnym naruszeniem prawa, albowiem decyzję w tym zakresie winna podjąć wyłącznie Rada na podstawie materiałów opiniodawczych sporządzonych przez uprzednio przez siebie powołany zespół, który nie dysponuje kompetencją do zawężania listy kandydatów, w sytuacji gdy ich liczba jest większa, aniżeli liczba wybieranych ławników. Z tych powodów organ nadzoru wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i uwzględnienie skargi, a także zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. W sprawie nie sporządzono odpowiedzi na skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie zauważyć należy, że wobec zrzeczenia się przez pełnomocnika skarżącego kasacyjnie rozpatrzenia sprawy na rozprawie oraz niewniesienia przez drugą stronę w ustawowym terminie wniosku o jej przeprowadzenie, skarga kasacyjna – na zasadzie art. 182 § 2 i § 3 u.p.p.s.a. – podlegała rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Stosownie do treści art. 183 § 1 u.p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej z urzędu biorąc pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Wobec niestwierdzenia żadnej z wad wymienionych w art. 183 § 2 u.p.p.s.a., a nadto w związku z niezaistnieniem przesłanek, o których mowa w art. 189 u.p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny dokonał kontroli zaskarżonego wyroku jedynie w zakresie wyznaczonym podstawami kasacyjnymi, dochodząc do przekonania, że nie są one usprawiedliwione. W związku z tym, że skarga kasacyjna oparta została zarówno na zarzutach naruszenia prawa procesowego, jak i prawa materialnego, na początku należało odnieść się do tych pierwszych i ustalić, czy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie dopuścił się podniesionego przez stronę naruszenia art. 147 w zw. z art. 141 § 4 u.p.p.s.a. Trzeba przy tym zaznaczyć, że tego rodzaju uchybienie procesowe może stanowić samodzielną podstawę kasacyjną jedynie w dwóch przypadkach: gdy uzasadnienie orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego nie zawiera stanowiska co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia bądź uzasadnienie zaskarżonego wyroku zostało sporządzone w sposób uniemożliwiający przeprowadzenie jego kontroli kasacyjnej (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1863/20, z dnia 20 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1673/18, oraz z dnia 17 listopada 2017 r., sygn. akt I OSK 251/16 – dostępne w centralnej bazie orzeczeń sądów administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak i pozostałe orzeczenia sądów administracyjnych powołane w niniejszym uzasadnieniu). Żadna z wymienionych sytuacji w niniejszej sprawie jednak nie zachodzi. Sąd pierwszej instancji w sposób czytelny przedstawił motywy podjętego orzeczenia, jasno wskazując dlaczego nie dostrzega podnoszonego przez organ nadzoru istotnego naruszenia prawa w procedurze wyboru ławników orzekających w sprawach z zakresu prawa pracy. Sąd ten nie pominął również zarzutu niepoddania pod głosowanie jednej ze zgłoszonych kandydatur wskazując w odpowiedzi na niego, że samo nieujęcie w protokole z głosowania Rady nazwiska osoby niewybranej na stanowisko ławnika orzekającego w sprawach prawa pracy nie świadczy o wadliwości procedury przeprowadzonej w tym zakresie. Stwierdzenie takie było zaś dopuszczalne w świetle okoliczności faktycznych wynikających ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego, którego niewłaściwą analizę podniesiono w skardze kasacyjnej. Wbrew jednak stanowisku organowi nadzoru należy uznać, że dokumenty, na które się on powołał, nie dowodzą niezbicie, aby kandydatura jednej z osób ubiegających się o funkcję ławnika w ogóle nie została poddana pod głosowanie. Po pierwsze trzeba zauważyć, że protokół z posiedzenia zespołu opiniującego zgłoszone kandydatury, które odbyło się w dniu [...] 2019 r., zawiera jedynie propozycje obsady stanowisk ławniczych w sprawach pracowniczych. Jak zaś słusznie zauważa Wojewoda i co wynika również z wykształconego na tym tle orzecznictwa sądowoadministracyjnego, rolą zespołu opiniującego nie jest ostateczne wyłonienie kandydatów do objęcia stanowiska ławnika, a przede wszystkim dokonanie oceny spełnienia przez nich wymagań formalnych i materialnych. Rezultaty prac tego zespołu nie mają przy tym charakteru wiążącego, gdyż decyzję w kwestii wyboru konkretnych osób do objęcia funkcji ławników zawsze będą dokonywali w głosowaniu poszczególni członkowie rady gminy. I choć materiały wpracowane przez zespół winny dopomóc im w dokonaniu tego wyboru, to nie muszą się oni nimi kierować przy oddawaniu swojego głosu (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 września 2009 r., sygn. akt II OSK 1067/09, z dnia 29 maja 2012 r., sygn. akt II OSK 677/12 oraz z dnia 18 września 2013 r., sygn. akt II OSK 1413/13). Warto także zaznaczyć, że art. 163 § 2 u.p.u.s.p. nie ogranicza treści opinii zespołu wyłącznie do przedstawienia wyników weryfikacji spełniania przez kandydatów na ławników wymogów ustawowych. Sformułowanie, że sporządzona opinia winna zawierać je w szczególności oznacza bowiem, że zespół może zamieścić w niej choćby swoją rekomendację odnośnie wyboru konkretnych osób na stanowiska ławnicze. Uzasadnione jest to zwłaszcza w sytuacji, gdy liczba zgłoszonych kandydatów jest większa aniżeli liczba obsadzanych stanowisk. Taki kształt opinii jest w pełni dopuszczalny, jako że nie zostało przewidziane w jakiej formie i w jakim stopniu szczegółowości opinii o zgłoszonych kandydatach winny być prezentowane radzie gminy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 maja 2006 r., sygn. akt II OSK 1423/05). Po drugie, niepoddanie pod głosowanie kandydatury jednej z osób ubiegających się o stanowisko ławnika orzekającego w sprawach z zakresu prawa pracy nie wynika również z samego protokołu tego głosowania. W jego pkt 5 wskazano bowiem jedynie osoby wybrane na ławników wraz z przypisaną do nich liczbą głosów (po [...] głosów), która była równa liczbie radnych biorących udział w głosowaniu. Nie ma zaś w nim mowy o tym, aby kandydatura czwartej osoby (A.S.) była bądź nie była przedmiotem głosowania. Kwestię tę przesądzić mógłby jedynie wzór wykorzystanej karty wyborczej. Skoro jednak nie został on dołączony do protokołu głosowania, nie ma aktualnie żadnych podstaw faktycznych, aby twierdzić, że doszło do pomięcia jednej ze zgłoszonych kandydatur w procedurze wyborów ławników do Sądu Rejonowego orzekających w sprawach z zakresu prawa pracy. Dodatkowo przeciwko tej tezie przemawiać może sposób sporządzenia protokołu z głosowania. Otóż w pkt 5 protokołu, dotyczącym wyniku wyborów kandydatów na ławników orzekających w sprawach z zakresu prawa pracy, imiona i nazwiska wybranych osób oraz liczba oddanych na nich głosów zostały wpisane odręcznie. Taki sposób przedstawienia wyników głosowania odbiega od zapisu ujętego w punkcie 4 protokołu, odnoszącego się do wyborów na stanowiska ławników Sądu Rejonowego, gdzie imiona i nazwiska kandydatów zostały wpisane maszynowo, a ręcznie dopisano jedynie liczbę oddanych na nich głosów. Na tej podstawie można wysnuć wniosek, że wybór ławników orzekających w sprawach z zakresu prawa pracy mógł nie ograniczać się wyłącznie do tych kandydatur, które zostały ostatecznie wyłonione w drodze głosowania. Gdyby bowiem poddano pod głosowanie jedynie kandydatury trzech osób, to ich dane z pewnością zostałyby zapisane w protokole z głosowania w formie maszynowej, który – analogicznie jak w pkt 4 – wymagałby odręcznego uzupełnienia jedynie o liczbę oddanych na nich głosów. Skoro zaś tak się nie stało, to uzasadnione jest założenie, że krąg osób biorących udział w głosowaniu na ławników orzekających w sprawach z zakresu prawa pracy, które mogłyby zostać wybrane, nie był znany w momencie przystępowania do głosowania. Ostateczną zaś decyzję, która z kandydatur zostanie wyłoniona, zgodną jak się okazało z rekomendacją zespołu opiniującego, podjął każdy z głosujących radnych. W konsekwencji należało przyjąć, że dokonana przez Sąd pierwszej instancji analiza materiału dowodowego zasadnie prowadziła do wniosku, że w sprawie nie doszło do istotnego naruszenia prawa w zakresie podnoszonym przez organ nadzoru. Konkluzja zaś taka, zawarta w uzasadnieniu wyroku sporządzonym zgodnie z wymogami art. 141 § 4 u.p.p.s.a., trafnie zatem przyjmowała, że procedura wyboru ławników do Sądu Rejonowego do orzekania w sprawach z zakresu prawa pracy była zgodna z obowiązującymi przepisami, w tym w szczególności z art. 160 § 1 u.p.u.s.p. W takiej sytuacji Sąd pierwszej instancji nie miał powodów do stwierdzenia nieważności wydanej uchwały w zaskarżonej części w oparciu o art. 147 § 1 u.p.p.s.a. Reasumując należało zatem stwierdzić, że skarga kasacyjna nie zawierała usprawiedliwionych podstaw, gdyż żaden z podniesionych w niej zarzutów nie zasługiwał na uwzględnienie. Naczelny Sąd Administracyjny zobowiązany był więc do oddalenia skargi kasacyjnej, o czym orzeczono w sentencji niniejszego wyroku na podstawie art. 184 u.p.p.s.a.