II SA/Lu 816/15

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jerzy Dudek, Sędziowie Sędzia NSA Witold Falczyński (sprawozdawca),, Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski, po rozpoznaniu w Wydziale II w dniu 21 grudnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi P. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zwrotu należności z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza z dnia [...] r. nr [...] UZASADNIENIE Sygn. [...] U Z A S A D N I E N I E Decyzją z dnia [...] marca 2015 r., nr [...] Kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w K., działając z upoważnienia Burmistrza Miasta K., zobowiązał P. C. do zwrotu należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną M. C. - na podstawie decyzji z dnia [...] listopada 2012 r., nr [...] - świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie od dnia 1 października 2012 r. do dnia 30 września 2013 r., w łącznej kwocie [...]zł wraz ustawowymi odsetkami naliczanymi od pierwszego dnia następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego do dnia spłaty. W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że własną decyzją z dnia [...] listopada 2012 r., działając jako organ właściwy wierzyciela, przyznał na rzecz uprawnionej M. C. świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości [...] zł miesięcznie na okres od dnia 1 października 2012 r. do dnia 30 września 2013 r. Świadczenia te zostały wypłacone osobie uprawnionej w łącznej kwocie [...]zł. Z przeprowadzonego postępowania wynika, że do dnia wydania niniejszej decyzji organ nie odnotował żadnej wpłaty na poczet zmniejszenia przedmiotowej należności. Wobec powyższego – jak stwierdził organ I instancji powołując się na treść art. 27 ust. 1-2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów – P. C. zobowiązany jest do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela przedmiotowych należności wraz z ustawowymi odsetkami, które na dzień wydania niniejszej decyzji wynoszą [...] zł (na odwrocie decyzji organ zamieścił tabelę przedstawiającą sposób naliczania odsetek). W odwołaniu od powyższej decyzji P. C. wniósł o jej uchylenie w całości. Podniósł, że "Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w K. błędnie zinterpretował zebraną w sprawie dokumentację poprzez uznanie, że zgoda blankietowa sporządzona w stosunku do M. C. nie ma decydującego znaczenia odnośnie przyznania świadczenia na M. C. oraz zwrotu należności przez P. C. oraz faktu, że M. C. po sporządzeniu i odebraniu zgody blankietowej przed datą 2012-10-01 zmarła". Decyzją z dnia [...] sierpnia 2015 r., nr [...] – zaskarżoną w niniejszej sprawie – Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy w całości podzielił ustalenia zawarte w decyzji pierwszoinstancyjnej, powtarzając treść jej uzasadnienia. P. C. złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skargę na ww. decyzję organu odwoławczego, domagając się jej uchylenia w całości. Zaskarżonej decyzji zarzucił obrazę przepisów prawa poprzez nieuwzględnienie okoliczności, iż M. C. zmarła oraz, że wcześniej została przysposobiona. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Jednocześnie Kolegium wniosło o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Odnosząc się do argumentów skargi organ odwoławczy podniósł, że fakt śmierci M. C. i jej wcześniejszego przysposobienia nie ma wpływu na obowiązek zwrotu świadczeń wcześniej wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. Skarżący, któremu Sąd doręczył odpis odpowiedzi na skargę, nie oponował co do wniosku o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym i nie żądał przeprowadzenia rozprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu I instancji zostały bowiem wydane z naruszeniem przepisów postępowania, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Materialnoprawną podstawę kontrolowanych decyzji stanowi art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2015 r., 859 ze zm., dalej jako "ustawa"), w myśl którego dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do dnia spłaty (ust. 1b). Zgodnie zaś z ust. 2 cytowanego przepisu (obowiązującym do dnia 17 września 2015 r., a więc również w dacie orzekania przez organy obu instancji w niniejszej sprawie) organ właściwy wierzyciela wydaje, po zakończeniu okresu świadczeniowego lub po uchyleniu decyzji w sprawie przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, decyzję administracyjną w sprawie zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Przywołana regulacja bez wątpienia nakładała na organ wierzyciela obowiązek wydania wobec dłużnika alimentacyjnego decyzji o zwrocie wypłaconych świadczeń alimentacyjnych, jeżeli wypłata tych świadczeń nastąpiła na podstawie uprzednio wydanej decyzji o przyznaniu takiej pomocy osobie uprawnionej. Należy jednak podkreślić, że każda sprawa administracyjna, w tym sprawa mająca za przedmiot zwrot świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego, wymaga indywidualnego potraktowania. Nie ma tu miejsca na żaden automatyzm. Treść art. 25 ustawy, zgodnie z którym w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, implikuje obowiązek podjęcia przez organ administracji (również z urzędu) wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli (art. 7 k.p.a.). Organ administracji obowiązany jest ponadto w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.). Nie sposób również pominąć celu, jaki przyświecał ustawodawcy przy uchwalaniu ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zgodnie z akapitem drugim wstępu (preambuły) do ustawy, konstytucyjna zasada pomocniczości nakłada na państwo obowiązek wspierania jedynie tych osób ubogich, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb i nie otrzymują należnego im wsparcia od osób należących do kręgu zobowiązanych wobec nich do alimentacji. Rozwinięciem tej zasady są zamieszczone w ustawie przepisy szczegółowe, tj. art. 9 ust. 2 uzależniający przyznanie świadczeń od kryterium dochodowego, art. 19 ust. 1 zobowiązujący osobę uprawnioną albo jej przedstawiciela ustawowego do niezwłocznego powiadomienia o zmianach w liczbie członków rodziny, uzyskaniu lub utracie dochodu albo innych zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, art. 23 ust. 1 zobowiązujący osobę, która pobrała nienależnie świadczenia do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Ponadto w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 7 lipca 2010 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania, sposobu ustalania dochodu oraz wzorów wniosku, zaświadczeń i oświadczeń o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego (Dz.U. nr 123, poz. 836 ze zm.), w § 8 ust. 1 przewidziano, że w przypadku gdy organ właściwy wierzyciela poweźmie wątpliwość co do okoliczności mających wpływ na prawo do świadczeń, powiadamia niezwłocznie osobę pobierającą świadczenie o konieczności złożenia w wyznaczonym terminie wyjaśnień w sprawie lub dostarczenia niezbędnych dokumentów. Z odmową udzielenia lub nieudzielaniem w wyznaczonym terminie wyjaśnień co do okoliczności mających wpływ na prawo do świadczeń ustawa wiąże sankcję w postaci wstrzymania wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego (art. 21 ust. 1 pkt 1 ustawy). W świetle powyższego należy uznać, że organ orzekający o zwrocie świadczeń na podstawie art. 27 ust. 1 ustawy nie może ograniczyć postępowania wyjaśniającego do ustalenia, że przedstawiciel ustawowy osoby uprawnionej do alimentów (matka dziecka), poprzez złożenie stosownych dokumentów, spełnił kryteria formalne przyznania świadczenia oraz, że obowiązuje decyzja o przyznaniu świadczeń alimentacyjnych, które zostały wypłacone, skoro okoliczności faktyczne mogą wskazywać na możliwość nienależnego pobrania tych świadczeń. Orzekanie wówczas o obowiązku ich zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego na podstawie art. 27 ust. 1 ustawy byłoby pozbawione podstaw. Wykładnia tego przepisu z uwzględnieniem celu ustawy oraz przedstawionych powyżej regulacji prowadzi bowiem do wniosku, że organ wierzyciela nie ma obowiązku wydania wobec dłużnika alimentacyjnego decyzji o zwrocie wypłaconych świadczeń nie tylko w przypadku wzruszenia decyzji przyznającej osobie uprawnionej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, ale także wówczas, gdy okoliczności pozwalają na przyjęcie, że miało miejsce pobranie nienależnie świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Powyższy pogląd, wyrażony m.in. w wyroku WSA w Kielcach z dnia 26 czerwca 2013 r., sygn. akt II SA/Ke 436/13 (LEX nr 1329503) oraz w wyroku WSA w Łodzi z dnia 14 marca 2014 r., sygn. akt II SA/Łd 1174/13 (LEX nr 1522680), skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy należy w pierwszej kolejności zauważyć, że P. C. nie był uznany za stronę postępowania zakończonego wydaniem decyzji z dnia [...] listopada 2012 r., nr [...], przyznającej A. C. świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz jej córki M. C. na okres od dnia 1 października 2012 r. do dnia 30 września 2013 r. w kwocie po [...] zł miesięcznie (jak wynika z przedłożonych Sądowi akt administracyjnych, decyzja ta nie była skarżącemu doręczana). Nie mógł on zatem kwestionować tej decyzji w ówczesnym postępowaniu. Niemniej jednak, składając w niniejszym postępowaniu odwołanie od decyzji pierwszoinstancyjnej w sprawie zwrotu wypłaconych A. C. świadczeń, skarżący wskazał na okoliczność, iż jego córka M. C. zmarła przed dniem 1 października 2012 r., a więc przed okresem świadczeniowym objętym decyzją organu I instancji z dnia 29 listopada 2012 r. Powyższa okoliczność została całkowicie pominięta w niniejszej sprawie przez organ I instancji, a także – pomimo, że stanowiła ona główny argument odwołania – zignorowana przez organ odwoławczy w zaskarżonej decyzji. Kolegium odniosło się do niej dopiero w odpowiedzi na skargę, przy czym - co istotne – nie zaprzeczyło, że M. C. zmarła, lecz przyjęło, że fakt ten pozostaje bez wpływu na obowiązek zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego wypłaconych z funduszu alimentacyjnego świadczeń. W konsekwencji twierdzenie skarżącego o śmierci M. C. (podtrzymane zresztą również w skardze) nie zostało w niniejszej sprawie w żaden sposób zweryfikowane, co świadczy o naruszeniu przez organy obu instancji przepisów art. 7, art. 77 § 1, a także art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Nie można zgodzić się z twierdzeniem organu odwoławczego, iż powyższa okoliczność pozostaje bez znaczenia dla obowiązku zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego wypłaconych świadczeń. Ewentualne potwierdzenie tej okoliczności oznaczałoby bowiem, że A. C. pobrała nienależne świadczenia, które winna zwrócić. W świetle art. 2 pkt 7 ustawy za świadczenia nienależnie pobrane należy bowiem uznawać świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części (lit. "a"), a także świadczenia przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia (lit. "b"). Osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest zaś obowiązana do ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie (art. 23 ust. 1 ustawy). Zatem ustalenie, czy M. C. rzeczywiście zmarła przed okresem świadczeniowym objętym decyzją z dnia 29 listopada 2012 r., a w konsekwencji, czy A. C. nienależnie pobrała na mocy tej decyzji świadczenia, ma bezpośredni wpływ na obowiązek zwrotu tych należności przez dłużnika alimentacyjnego. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 119 pkt 2 oraz art. art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), orzekając w trybie uproszonym na posiedzeniu niejawnym, orzekł jak w sentencji wyroku. Ponownie rozpatrując sprawę organ I instancji uwzględni powyższe wnioski i zweryfikuje twierdzenie skarżącego dotyczące śmierci M. C.. Jednocześnie organ rozważy w kontekście tej okoliczności, czy świadczenie z funduszu alimentacyjnego zostało należnie wypłacone A. C. i dopiero wówczas ustali, czy istnieją podstawy do wydania decyzji o zwrocie świadczeń zgodnie z treścią art. 27 ust. 1 ustawy, przez dłużnika alimentacyjnego.