I OZ 1044/11

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Anna Łukaszewska - Macioch po rozpoznaniu w dniu 16 grudnia 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia S. R., B. M. i N.M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 listopada 2011 r. sygn. akt II SA/Wa 1644/09 o odmowie przyznania prawa pomocy B. M., N. M. i S. R. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. R., S. R. i B. M., występującej w imieniu własnym oraz małoletniej N. M. na decyzję Komendanta Głównego Policji z dnia 22 lipca 2009 r. nr 195/2009 w przedmiocie zobowiązania do opróżnienia lokalu mieszkalnego postanawia: oddalić zażalenie. UZASADNIENIE Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 3 listopada 2011 r. sygn. akt II SA/Wa 1644/09 odmówił B. M., N. M. oraz S. R. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. R., S. R. i B. M., występującej w imieniu własnym oraz małoletniej N. M., na decyzję Komendanta Głównego Policji z dnia 22 lipca 2009 r. nr 195/2009 w przedmiocie zobowiązania do opróżnienia lokalu mieszkalnego. W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że w dniu 29 kwietnia 2011 r. S. R. oraz B. M., działająca w imieniu własnym oraz małoletniej N. M. wraz ze skargą kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 lutego 2011 r. sygn. akt II SA/Wa 1644/09 złożyli wnioski o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. We wnioskach podali, że prowadzą wspólnie trzyosobowe gospodarstwo domowe, wraz z córką B. M. – N. M. (ur. 23 października 1993 r.). B. M. jest zatrudniona przez swojego narzeczonego S. R. na 1/8 etatu "tylko dlatego aby mieć ubezpieczenie" i nie osiąga żadnych dochodów, S. R. prowadzi działalność gospodarczą przynoszącą przychód ok. 5000 złotych, a N. M. nie osiąga dochodów. Zaznaczyli jednocześnie, że dochody S. R. są bardzo nieregularne i zdarzają się miesiące, gdy jest ich brak. Jednocześnie skarżący podali, że na ich miesięczne wydatki składają się koszty leczenia chorej na cukrzycę B. M. (ok. 300 złotych), czynsz za mieszkanie (ok. 487 złotych), opłaty za prąd (ok. 210 złotych), gaz (ok. 60 złotych), telefon stacjonarny wraz z internetem (ok. 260 złotych), ZUS wraz z kosztami księgowości (ok. 700 złotych), koszty eksploatacji auta (ok. 1200 złotych) i telefon komórkowy (ok. 200 złotych). W sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego z dnia 15 czerwca 2011 r. sygn. akt II SA/Wa 1644/09 odmawiającego przyznania prawa pomocy, skarżący wskazali dodatkowo, że nie posiadają żadnych oszczędności i często muszą pobierać pożyczki w celu regulowania bieżących wydatków. Powoływali się również na wcześniej udzielane Sądowi, przy wniosku z dnia 1 grudnia 2010 r., informacje dotyczące ich sytuacji majątkowej podkreślając, że nie mogą liczyć na pomoc materialną i finansową rodziców. Zarządzeniem z dnia 1 sierpnia 2011 r. Sąd zobowiązał skarżących do nadesłania zeznań podatkowych za 2010 r., wyciągów z posiadanych rachunków bankowych, a także dokumentów poświadczających wskazane wydatki. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący nadesłali zeznania podatkowe za 2010 r., informację o wysokości dochodu z działalności gospodarczej S. R. za 2010 r., wyciąg z historii rachunku bankowego S. R. za okres od 1 stycznia 2011 r. do 31 lipca 2011 r. oraz wydruki historii rachunku bankowego B. M., elektroniczny dowód wpłaty za czynsz w sierpniu 2011 r., raty kredytu z Lukas Banku S.A., raty pożyczki z Europejskiego Centrum Odszkodowań S.A., opłaty za: prąd, garaż (podatek i czynsz), gaz, wydatki na książki i lekarstwa oraz wypłatę 2000 złotych tytułem zwrotu pożyczki osobie fizycznej. Nadesłano także recepty, zawiadomienie Naczelnika I Urzędu Skarbowego w Lublinie z dnia 8 sierpnia 2011 r. o zajęciu prawa majątkowego stanowiącego wierzytelności z rachunku bankowego u dłużnika zajętej wierzytelności (będącego bankiem) – na kwotę 19,495.51 złotych, a także podatkową księgę przychodów i rozchodów S. R. za okres styczeń-lipiec 2011 r. Odmawiając przyznania prawa pomocy B. M., N. M. i S. R. we wnioskowanym zakresie, na podstawie art. 246 § 1 w zw. z 254 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej "P.p.s.a.", Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, że postanowieniem z dnia 23 czerwca 2010 r. sygn. akt II SA/Wa 1644/09 przyznał skarżącym prawo pomocy w zakresie częściowym, obejmującym ustanowienie radcy prawnego z urzędu nadmieniając, że skarżący wnieśli skargę kasacyjną od wyroku tut. Sądu z dnia 15 lutego 2011 r. podpisaną przez profesjonalnego pełnomocnika ustanowionego z wyboru. Skoro zatem skarżący mają przyznane prawo pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego, a na obecnym etapie postępowania, tj. przy wnoszeniu skargi kasacyjnej od wyroku Sądu pierwszej instancji, wnoszą o zwolnienie od kosztów sądowych, które sprowadzają się do kwoty wpisu sądowego od skargi kasacyjnej w wysokości 100 złotych, Sąd rozpoznał wniosek pod kątem wystąpienia przesłanek braku możliwości poniesienia przez skarżących jakichkolwiek kosztów postępowania. Sąd uznał za udowodnione, że miesięczne przychody trzyosobowego gospodarstwa domowego wnioskujących wynoszą ok. 5000 złotych (z podatkowej księgi przychodów i rozchodów S. R. wynika, że w maju 2011 r. osiągnął on przychód w kwocie 6332 złotych, w czerwcu 6340 złotych, a w lipcu 7139 złotych), tj. ok. 1650 złotych na osobę. Jednocześnie wydatki wspólnie prowadzonego gospodarstwa domowego wnioskujących, na podstawie analizy przedstawionych wydruków z kont, kształtują się na poziomie ok. 2500 złotych, biorąc pod uwagę czynsz i świadczenia za mieszkanie, lekarstwa, koszty telefonów oraz świadczeń odprowadzanych do ZUS-u. Z powyższych kwot, zdaniem Sądu nie wynika, aby skarżący nie byli w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Do powyższego zestawienia Sąd nie zaliczył natomiast kosztów paliwa i eksploatacji samochodu, gdyż te, jako związane z działalnością gospodarczą S.R., mogą być rozliczane w inny sposób. Sąd wskazał, że wyjątkowość instytucji prawa pomocy przewidująca się tym, że koszty wszczętego postępowania sądowoadministracyjnego pokrywa Skarb Państwa, a zatem ogół obywateli, nie pozwala na zaakceptowanie priorytetu regulowania przez osobę zainteresowaną tym postępowaniem zobowiązań prywatnoprawnych ponad daniny publiczne, a taka sytuacja miała miejsce w sprawie. Z załączonych dokumentów wynika, iż B. M. w dniu 25 sierpnia 2011 r., a zatem już po złożeniu skargi kasacyjnej dokonała przelewu kwoty 2000 złotych na konto M. G. tytułem zwrotu pożyczki. A zatem wnioskodawczyni uregulowała prywatnoprawne zobowiązanie w tym samym czasie kiedy złożyła do Sądu wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. W tym samym dniu skarżąca dokonała również przelewu kwoty 209,54 złotych tytułem opłaty za garaż (za miesiąc lipiec). Zdaniem Sądu powołane operacje finansowe nie pozwalają na przyjęcie, że wnioskodawczyni znajduje się w takiej sytuacji, która uniemożliwia ponieść jakichkolwiek koszty postępowania. Powyższe wynika również z analizy wydruku z historii rachunku B. M. Na konto skarżącej, która we wniosku wskazała, że nie osiąga żadnych dochodów, wpływały kwoty: 581,68 złotych w dniu 21 lipca 2011 r.; 500 złotych w dniu 13 lipca 2011 r.; 328,30 złotych, 1400 złotych, 2367,75 złotych, 1250 złotych, 382,81 złotych i 828,68 złotych w dniu 7 lipca 2011 r. Zdaniem Sądu, fakt że wnioskodawcy realizują swoje prywatnoprawne zobowiązania finansowe (w kwocie 2000 złotych) oraz ponoszą opłaty, które nie można uznać za niezbędne dla gospodarstwa domowego (a taką jest czynsz za garaż – 209 złotych), a na konto skarżącej wpływają środki pieniężne w podanych wyżej wysokościach, nie pozwala uznać, że wnioskujący nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, sprowadzających się na obecnym etapie postępowania do kwoty 100 złotych tytułem wpisu od skargi kasacyjnej. Oczywistym jest, że skarżący mają prawo dowolnie dysponować posiadanymi środkami finansowymi, jednakże podejmowane przez nich decyzje, w tym zakresie nie mogą pozostawać bez wpływu na ocenę Sądu. Bezspornym jest także, iż prowadzenie działalności gospodarczej oznacza osiąganie przychodów nieregularnie i w różnych wysokościach. Nie sposób także pominąć faktu, że zajęcie przez Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w Lublinie rachunku bankowego B. M. w znacznym stopniu utrudnia stronom gospodarowanie środkami finansowymi, jednakże w świetle powyższych rozważań, okoliczności te nie przesądzają o przyjęciu, że strony nie są w stanie ponieść jakikolwiek kosztów postępowania. Zażalenie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyli S. R., B. M. i N. M. wnosząc o jego uchylenie oraz rozpoznanie sprawy na nowo i zwolnienie od kosztów sądowych w sposób wskazany we wniosku, ewentualnie o zmianę zaskarżonego postanowienia w całości i zwolnienie od kosztów sądowych w sposób wskazany we wniosku, bądź uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Zdaniem skarżących, Sąd dokonał błędnej wykładni przepisu art. 246 § 1 P.p.s.a. jak i niewłaściwie go zastosował. W pierwszym przypadku błędna wykładnia polegała na przyjęciu, że prawo pomocy przysługuje tylko osobom o niskich dochodach (względnie bez dochodów), bez uwzględnienia koniecznych wydatków, tj. z pominięciem sytuacji, że konieczne wydatki w całości pochłaniają osiągane dochody, co jak się wydaje, jest nie do przyjęcia, gdyż pomoc taką wykluczona byłaby we wszystkich tych przypadkach, gdy osiągane dochody są pochłaniane przez konieczne wydatki, co nie jest życiowo wykluczone. W drugim zaś przypadku niewłaściwe zastosowanie polega na odmowie przyznania wnioskującym prawa pomocy, kiedy wykazują bardzo niskie dochody, które nie wystarczają na zaspokojenie nawet podstawowych potrzeb 3-osobowej rodziny. Podany przez S. R. miesięczny przychód jest kwotą brutto, co oznacza, że po odliczeniu VAT i podatku dochodowego, na "rękę" pozostaje kwota ok. 3.387,50 złotych (a nie - jak błędnie przyjął Sąd - 5.000 złotych), a tym samym wnioskodawcy nie dysponują dochodem zabezpieczającym wydatki niezbędne i konieczne i muszą korzystać z pomocy osób trzecich (po odliczeniach otrzymują kwotę (minus) 1.729,50 zł. Bywają też miesiące bez dochodu, np. średni dochód w 2011 r. wyniósł 1980 złotych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 244 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 244 § 1 P.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej, stosownie do treści art. 246 § 1 P.p.s.a., może nastąpić w zakresie całkowitym (pkt 1) lub w zakresie częściowym (pkt 2). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków, albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej kwoty pieniężnej (art. 245 § 4 P.p.s.a.). Analiza przywołanych przepisów wskazuje, że ustawa nie przewiduje działania sądu z urzędu, a sąd związany jest wnioskiem strony. Natomiast, co istotne w niniejszej sprawie, kryteria przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym są odmienne od kryteriów przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.). Przy rozpoznaniu wniosku na podstawie tej przesłanki mniejsze znaczenie ma aspekt wysokości obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść, gdyż przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym jest możliwe tylko wówczas, gdy strona nie jest w stanie ponieść nawet minimalnych kosztów. Natomiast przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym może nastąpić, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Przesłankę określoną w tym przepisie należy badać w kontekście art. 245 § 3 i § 4 P.p.s.a. określającego, co obejmuje prawo pomocy w zakresie częściowym. Dla prawidłowego zastosowania omawianej przesłanki kluczowe znaczenie ma więc ustalenie, jaką część kosztów wnioskodawca może ponieść, aby nastąpiło to bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niego oraz rodziny. Wyważając te wszystkie racje należy stwierdzić, że wniosek S. R., B. M. i N. M. z dnia 29 kwietnia 2011 r. wymagał oceny nie pod kątem wykazania, że skarżący nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, lecz pod kątem wykazania, że skarżący nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Natomiast Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w uzasadnieniu postanowienia wyszedł poza jego zakres skonkretyzowany we wnioskach o przyznanie prawa pomocy, w których skarżący wyraźnie wskazali, że wnoszą o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, wnieśli bowiem o zwolnienie od kosztów sądowych. Stwierdzić należy, że mimo to postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmawiające uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy odpowiada prawu. Zaskarżonym postanowieniem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił przyznania prawa w zakresie częściowym (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.) stosując - jak wynika z uzasadnienia postanowienia – kryterium oceny określone prawem w przypadku przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Przyjętą przez Sąd pierwszej instancji ocenę sytuacji finansowej i majątkowej wnioskodawców Naczelny Sąd Administracyjny w całości podziela. W konkluzji uzasadnienia zaskarżonego postanowienia Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że sytuacja skarżących nie wskazuje na to, aby nie byli w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wprawdzie taka ocena nawiązuje do kryterium z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s..a, niemniej wynika z tego logiczny wniosek, że tym bardziej są w stanie ponieść koszty w zakresie częściowym. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 z zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.