II SA/Po 854/13

SENTENCJA Dnia 12 grudnia 2013 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Podrazik (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Elwira Brychcy Sędzia WSA Jakub Zieliński Protokolant st. sekr. sąd. Ewa Wąsik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 grudnia 2013 roku sprawy ze skargi Z. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z dnia [...] kwietnia 2013 roku Nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...] grudnia 2012 roku nr [...], II. przyznaje adwokat B. W. – S. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu kwotę 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych 20/100), w tym 55,20 zł (pięćdziesiąt pięć złotych 20/100) tytułem podatku od towarów i usług, III. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. UZASADNIENIE II SA/Po 854/13 UZASADNIENIE Wnioskiem z dnia [...] grudnia 2012 r. Z. K. zwrócił się do P. C. Ś. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną żoną M. K. Do wniosku dołączono orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] listopada 2012 r. ustalające, że M. K. jest całkowicie niezdolna do pracy i niezdolna do samodzielnej egzystencji do dnia [...] listopada 2017 r. Decyzją z dnia [...] grudnia 2012 r. Prezydent Miasta P., na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 2, ust. 5 pkt 2, art. 20, art. 24 , art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 z późn. zm.; dalej jako ustawa o świadczeniach rodzinnych) odmówił przyznania Z. K. wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu organ wskazał, iż wnioskodawca jest mężem osoby wymagającej opieki i nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, tym samym nie zostały spełnione warunki z art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego – zachodzą przesłanki wykluczające uzyskanie świadczenia z art. 17 ust. 5 pkt 2 wymienionej ustawy, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Pismem z dnia [...] grudnia 2012 r. Z. K. złożył odwołanie, wskazując że od 2009 r. otrzymywał świadczenie pielęgnacyjne w związku z koniecznością opieki nad żoną i powołując się na zasadę ochrony praw nabytych. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Poznaniu utrzymało w mocy opisaną wyżej decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że na dzień złożenia wniosku materialną podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określał przepis art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2012 r. W myśl ówczesnego brzmienia art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne nie przysługiwało, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostawała w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ odwoławczy wskazał, że taka treść wymienionego przepisu obowiązywała od dnia 14 października 2011 r., na mocy ustawy z dnia [...] sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2011, Nr 205, poz. 1212), w związku z czym nie dotyczyło go orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r. sygn. P 27/07, odnoszące się do stanu prawnego istniejącego do dnia 13 października 2011 r. Przedmiotowa sprawa – z uwagi na datę złożenia wniosku – podlegała rozpoznaniu na podstawie przepisów obowiązujących od dnia 14 października 2011 r., do których przywołane orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego się nie odnosi. Z akt sprawy wynika, że żona wnioskodawcy jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednak pozostaje ona w związku małżeńskim, a wnioskodawca Z. K. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wobec czego nie przysługuje mu świadczenie pielęgnacyjne. Na opisaną decyzję Kolegium skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu złożył wnioskodawca Z. K. Skarżący ponownie powołał się na zasadę ochrony praw nabytych, powtarzając argumentację zawartą w odwołaniu z dnia [...] grudnia 2012 r. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Poznaniu wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie należy wskazać, iż z dniem 1 stycznia 2013 r. – na podstawie ustawy z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2012 poz. 1548) – zmienione zostały przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, dotyczące warunków uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oraz wprowadzono nowy rodzaj świadczenia w postaci specjalnego zasiłku opiekuńczego. Zgodnie z art. 13 ustawy nowelizującej w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne, do którego prawo powstało przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy (tj. przed 1 stycznia 2013 r.), ustalając to prawo za ten okres, stosuje się przepisy dotychczasowe, natomiast w myśl art. 11 ust. 1 tejże ustawy osoby uprawnione do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie przepisów dotychczasowych zachowują prawo do tego świadczenia w dotychczasowej wysokości do dnia 30 czerwca 2013 r., jeżeli spełniają warunki określone w przepisach dotychczasowych. Skarżący Z. K. złożył wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w dniu [...] grudnia 2012 r., stąd Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Poznaniu prawidłowo przyjęło, iż w przedmiotowej sprawie zastosowanie powinien znaleźć przepis art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2011, Nr 205, poz. 1212) i obowiązującym w okresie od dnia 14 października 2011 r. do dnia 31 grudnia 2012 r. . Odmawiając skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego Kolegium argumentowało, iż w myśl art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym w wymienionym okresie świadczenie pielęgnacyjne nie przysługiwało, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostawała w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jednocześnie Kolegium stanęło na stanowisku, że w niniejszej sprawie nie ma zastosowania wykładnia przepisu art. 17 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynikająca z orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r. syg. P 27/07, bowiem odnosiła się ona do stanu prawnego istniejącego do dnia 13 października 2011 r. Ze stanowiskiem tym nie można się jednak zgodzić. Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do dnia 13 października 2011 r. stanowił, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki "pozostaje w związku małżeńskim". Ustawą zmieniającą z dnia 19 sierpnia 2011 r. przepis ten doprecyzowano w ten sposób, że w stanie prawnym obowiązującym od dnia 14 października 2011 r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługiwało, jeżeli osoba wymagająca opieki "pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności". Zgodnie z brzmieniem art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych obowiązującym do dnia 13 października 2011 r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługiwało osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.), ciążył obowiązek alimentacyjny, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Powyższa regulacja została opatrzona zastrzeżeniem, że osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1 (art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych). Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługiwało, gdy zachodziła jedna z przyczyn określonych w art. 17 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w szczególności jeżeli osoba wymagająca opieki pozostawała w związku małżeńskim (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu do dnia 13 października 2011 r.). W ówcześnie obowiązującym stanie prawnym w orzecznictwie sądów administracyjnych dominowało stanowisko, w myśl którego konieczna jest prokonstytucyjna wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, prowadząca do wniosku, że przewidziane w tym przepisie wyłączenie uprawnienia do świadczenie pielęgnacyjnego nie znajduje zastosowania w przypadku złożenia wniosku o przyznanie takiego świadczenia przez współmałżonka na drugiego z małżonków, jak również w przypadku złożenia wniosku przez osobę należącą do kręgu osób wskazanych w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych (zob. m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 20.04.2010 r., I OSK 115/10; z 26.03.2010 r., I OSK 1699/09; z 17.12.2009 r., I OSK 722/09; z 07.12.2009 r., II OSK 723/09). Zgodnie z tym stanowiskiem okoliczność, że osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne sprawuje opiekę nad własnym małżonkiem nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania tego świadczenia. W takim przypadku wskazywano na konieczność przypisywania pierwszeństwa wykładni celowościowej i systemowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, przed jego wykładnią językową. Wykładnia ta służyła ochronie wartości konstytucyjnych – do jakich art. 18 Konstytucji RP zalicza małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, rodzinę, macierzyństwo i rodzicielstwo – a także była zgodna z orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego (zwłaszcza wyrok TK z 18.07.2008 r., P 27/07, OTK-A 2008, nr 6 poz. 107 oraz postanowienie TK z 01.06.2010 r., P 38/09, OTK-A 2010, nr 5, poz. 53). Przytoczone stanowisko judykatury ukształtowało się na gruncie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu sprzed zmiany dokonanej ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2011, Nr 205, poz. 1212) . Sąd stwierdza jednak, że również treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, w brzmieniu obowiązującym w okresie od 14 paźdiernika 2011 r. do 31 grudnia 2012 r., nie można odczytywać w oderwaniu od wymogu stosowania wykładni zapewniającej zgodność regulacji ustawowej z zasadami konstytucyjnymi, z analogicznych jak dotychczas względów. W świetle wyżej opisanej prokonstytucyjnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych należy zakwestionować jako wadliwe stanowisko organów administracji w niniejszej sprawie, że pozostawanie w związku małżeńskim jest okolicznością uniemożliwiającą przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na osobę w nim pozostającą, która wymaga opieki, w sytuacji kiedy współmałżonek nie jest zaliczony do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. W tym stanie rzeczy zaskarżona decyzja Kolegium jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji wydane zostały z naruszeniem prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wadliwość ta miała istotny wpływ na wynik sprawy i skutkować musiała uchyleniem obu wymienionych decyzji. Wobec powyższego Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. Nr 270) uchylił zaskarżoną decyzję Kolegium oraz poprzedzającą ją decyzją Prezydenta Miasta P. z dnia [...] grudnia 2012 r. Ponownie rozpoznając sprawę należy uwzględnić wykładnię przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych przyjętą przez Sąd w niniejszym wyroku oraz przeprowadzić postępowanie wyjaśniające co do wszystkich przesłanek, od których ustawodawca uzależnił prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. O wykonalności zaskarżonej decyzji orzeczono na podstawie art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.