II GSK 1034/09

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Jan Bała Sędzia NSA Rafał Batorowicz (spr.) Sędzia del. WSA Krystyna Józefczyk Protokolant Bogusław Piszko po rozpoznaniu w dniu 7 grudnia 2010 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 sierpnia 2009 r. sygn. akt VI SA/Wa 1117/09 w sprawie ze skargi A. S. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] kwietnia 2009 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu konkursowego na aplikację radcowską oddala skargę kasacyjną UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 28 sierpnia 2009 r., sygn. akt VI SA/Wa 1117/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uwzględnił skargę A. S. i uchylił decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] kwietnia 2009 r., nr [...], w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu konkursowego na aplikację radcowską, a także stwierdził, że decyzja ta nie podlega wykonaniu oraz zasądził od organu administracji na rzecz skarżącej kwotę 200 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania. Uchylona decyzja utrzymywała w mocy uchwałę nr [...] z dnia [...] września 2008 r. Komisji Egzaminacyjnej Nr [...] do spraw aplikacji radcowskiej przy Ministrze Sprawiedliwości na obszarze właściwości Rady Okręgowej Izby Radców Prawnych w W. (dalej powoływana jako: Komisja Egzaminacyjna), w której ustalono negatywny wynik egzaminu konkursowego na aplikację radcowską w 2008 r. złożonego przez A. S. Sąd pierwszej instancji wskazał w swoim rozstrzygnięciu na ustalenia faktyczne organów administracji, które stwierdziły, że w dniu 20 września 2008 r. A. S. przystąpiła do egzaminu konkursowego na aplikację radcowską, przeprowadzonego przez Komisję Egzaminacyjną. W uchwale z dnia [...] września 2008 r., nr [...], Komisja Egzaminacyjna ustaliła, że skarżąca uzyskała z egzaminu konkursowego 189 punktów, co przesądzało o negatywnym wyniku egzaminu, skoro zgodnie z art. 339 ust. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1059, ze zm.) pozytywny wynik z egzaminu konkursowego otrzymuje kandydat, który uzyskał z testu co najmniej 190 punktów. Rozpoznając odwołanie strony, Minister Sprawiedliwości, odnosząc się do pytania nr 139 wskazał, że brzmiało ono: "Zgodnie z Kodeksem spółek handlowych, odwołanemu członkowi zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, nie będącemu jej wspólnikiem, legitymacja do wytoczenia przeciwko spółce powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników sprzecznej z ustawą: A. przysługuje, B. nie przysługuje, C. przysługuje wyłącznie po wykazaniu interesu prawnego." Według klucza odpowiedzi prawidłowa była odpowiedź "B", oparta na art. 250 pkt 1 w związku z art. 252 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych (Dz. U. Nr 94, poz. 1037, ze zm.; dalej powoływana jako: k.s.h.), zaś skarżąca udzieliła odpowiedzi "C". Zdaniem organu, w doktrynie i orzecznictwie wyrażane były różne poglądy na powyższy temat, jednak Sąd Najwyższy je ostatecznie przełamał, podejmując w dniu 1 marca 2007 r. uchwałę w składzie siedmiu sędziów (sygn. akt III CZP 94/06), której nadano moc zasady prawnej i zgodnie z którą "osobie odwołanej ze składu organu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie przysługuje legitymacja do wytoczenia powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników sprzecznej z ustawą". Sąd pierwszej instancji uznał za zasadny zawarty w skardze zarzut naruszenia art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych poprzez uznanie, że pytanie nr 139 odpowiada wymogom określonym w ustawie o radcach prawnych, pomimo iż odpowiedź na to pytanie nie wynika wprost z przepisów ustawy oraz nie jest jednoznaczna w doktrynie i judykaturze. Sąd wskazał, że obowiązkiem organu było odniesienie się do zarzutów formułowanych przez skarżącą w stosunku do cytowanego wyżej pytania, z którego to obowiązku organ nie wywiązał się w sposób należyty. W odwołaniu od uchwały Komisji Egzaminacyjnej skarżąca szczegółowo omówiła orzecznictwo Sądu Najwyższego związane z problematyką ujętą w tym pytaniu, jak również poglądy doktryny, w tym krytyczne wobec uchwały siedmiu sędziów Sądu Najwyższego, na którą powołuje się organ. W tej sytuacji Sąd pierwszej instancji za nieuprawniony uznał pogląd organu o jednolitym stanowisku w orzecznictwie i literaturze potwierdzającym, że odwołany członek zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, niebędący jej wspólnikiem, nie ma legitymacji do wytoczenia przeciwko spółce powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników sprzecznej z prawem. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, w teście egzaminacyjnym na aplikację nie powinno być takich pytań, na które możliwe jest udzielenie więcej niż jednej odpowiedzi prawidłowej, a wybór odpowiedzi wiąże się z koniecznością opowiedzenia się po stronie poglądów wyrażonych w doktrynie, bądź po stronie stanowiska - i to nie jednoznacznego - prezentowanego w orzecznictwie, które jest kwestionowane przez uznanych przedstawicieli doktryny. Od przyszłego aplikanta nie można bowiem wymagać, aby jednoznacznie rozstrzygał zagadnienia prawne, co do których nie są zgodne autorytety prawnicze. Za nieprzekonujące uznał Sąd pierwszej instancji obszerne wywody zawarte w odpowiedzi na skargę, zmierzające do wykazania, że pytanie nr 139 oparte jest wyłącznie o normy prawne przywołane w decyzji, to jest art. 250 pkt 1 w związku z art. 252 § 1 k.s.h. Przedmiotem oceny Sądu nie jest bowiem odpowiedź na skargę, lecz zaskarżona decyzja. W jej treści natomiast w odpowiedzi na pytanie nr 139 organ wyraźnie odwołał się do treści odpowiedniej uchwały Sądu Najwyższego, podkreślając zwłaszcza rolę uchwał Sądu Najwyższego. W konkluzji Sąd pierwszej instancji uznał, że stwierdzone uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy z uwagi na uzyskaną przez skarżącą liczbę punktów z egzaminu (189 + 1 = 190). Skutkowało to uchyleniem zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; powoływana dalej jako: p.p.s.a.). Skargę kasacyjną od wyroku Sądu pierwszej instancji złożył Minister Sprawiedliwości, zaskarżając to orzeczenie w całości. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Zaskarżonemu wyrokowi organ administracji wnoszący skargę kasacyjną zarzucił: 1. naruszenie prawa materialnego, a w szczególności art. 331 ust. 3 i art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, w brzmieniu obowiązującym w dniu egzaminu konkursowego z dnia 20 września 2008 r., przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a w szczególności poprzez niesłuszne przyjęcie, że pytanie nr 139 testu konkursowego na aplikację radcowską zostało sformułowane w sposób niewłaściwy i nie odpowiada wymogom określonym w ustawie o radcach prawnych, gdyż odpowiedź na to pytanie nie wynika wprost z przepisów ustawy i możliwe jest udzielenie na nie więcej niż jednej prawidłowej odpowiedzi, a wybór odpowiedzi wiąże się z koniecznością opowiedzenia się po stronie jednego z rozbieżnych stanowisk prezentowanych w doktrynie i w orzecznictwie – podczas gdy w rzeczywistości właściwa interpretacja obowiązujących przepisów prowadzi do stwierdzenia, że prawidłowa odpowiedź na pytanie nr 139 wynika bezpośrednio z treści art. 250 pkt 1 w związku z art. 252 § 1 k.s.h., 2. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a., poprzez przyjęcie, że zaskarżona decyzja Ministra Sprawiedliwości zawiera niewłaściwe uzasadnienie w zakresie prawidłowej odpowiedzi na pytanie nr 139 testu konkursowego na aplikację radcowską – podczas gdy właściwa analiza tej decyzji prowadzi do wniosku, że jej uzasadnienie odpowiada wymogom określonym w art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych oraz art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.; dalej powoływana jako: k.p.a.). W uzasadnieniu skargi kasacyjnej Minister Sprawiedliwości stwierdził, że odpowiedź na pytanie nr 139 – wbrew stanowisku Sądu pierwszej instancji – wynika wprost z przepisów ustawy, to jest z literalnego brzmienia art. 250 pkt 1 w związku z art. 252 § 1 k.s.h. Sąd niesłusznie przyjął, że Minister Sprawiedliwości w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji w odniesieniu do pytania nr 139 odwołał się wyraźnie do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 1 marca 2007 r., sygn. akt III CZP 94/06, dotyczącej materii objętej tym pytaniem. Organ wprawdzie odniósł się do tej uchwały, ale uczynił to z uwagi na zakres podniesionych przez skarżącą zarzutów, przy czym nie wskazano jednak wspomnianej uchwały jako podstawy prawnej pytania nr 139. Zdaniem Ministra Sprawiedliwości, wspomniana uchwała Sądu Najwyższego potwierdza prawidłowość językowej wykładni przepisów art. 252 § 1 w związku z art. 250 pkt 1 k.s.h., a tym samym poprawność odpowiedzi "B" na pytanie nr 139 testu konkursowego na aplikację radcowską. W odpowiedzi na skargę kasacyjną A. S. wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej oraz o zasądzenie na swoją rzecz kosztów postępowania według norm przepisanych. Podniosła, że postawienie w teście konkursowym pytania, które dotyczy zagadnienia, w odniesieniu do którego podzielone są różne składy Sądu Najwyższego, a zdecydowana większość przedstawicieli doktryny wypowiada się przeciwko linii orzeczniczej Sądu Najwyższego, odmawiającej odwołanym członkom zarządu prawa do wytoczenia powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały, w pełni uzasadnia sformułowanie zarzutu, że odpowiedź na tego rodzaju pytanie wymaga opowiedzenia się za jednym z istniejących stanowisk. Na rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym A. S. cofnęła wniosek o zasądzenie kosztów. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie znajduje usprawiedliwionych podstaw. Minister Sprawiedliwości zarzucił naruszenie prawa materialnego, to jest art. 331 ust. 3 i art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych przez błędną ich wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że pytanie nr 139 testu konkursowego na aplikację radcowską zostało sformułowane w sposób niewłaściwy i nie odpowiada wymogom określonym w ustawie o radcach prawnych. Zarzut naruszenia wskazanych przepisów nie jest zasadny. Ustawodawca w art. 331 ustawy o radcach prawnych określił zakres wiedzy kandydatów na aplikację radcowską podlegającej sprawdzeniu podczas egzaminu konkursowego, stanowiąc, że chodzi tu o wiedzę "...z zakresu prawa: konstytucyjnego, karnego, postępowania karnego, karnego skarbowego, wykroczeń, cywilnego, postępowania cywilnego, gospodarczego, spółek prawa handlowego, pracy i ubezpieczeń społecznych, rodzinnego i opiekuńczego, administracyjnego, postępowania administracyjnego, finansowego, europejskiego, ustroju sądów, samorządu radców prawnych i innych organów ochrony prawnej działających w Rzeczypospolitej Polskiej, a także warunków wykonywania zawodu radcy prawnego i etyki tego zawodu". Wiedza kandydata była sprawdzana w drodze egzaminu konkursowego, który zgodnie z art. 339 omawianej ustawy "... polega na rozwiązaniu testu składającego się z zestawu 250 pytań zawierających po trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. Kandydat może wybrać tylko jedną odpowiedź. Za każdą prawidłową odpowiedź kandydat uzyskuje 1 punkt". W świetle tego unormowania, zbudowanego na zasadzie testu jednokrotnego wyboru, nie jest dopuszczalne formułowanie pytań zawierających propozycje więcej niż jednej prawidłowej odpowiedzi w nawiązaniu do spornych w orzecznictwie i doktrynie problemów. Nie można również formułować pytań, na które odpowiedź będzie uzależniona od przyjęcia dodatkowych założeń pominiętych lub nieprecyzyjnie wyrażonych w pytaniach. Minister Sprawiedliwości wskazywał, że prawidłowa odpowiedź "B" na pytanie nr 139 znajduje jednoznaczne potwierdzenie w treści art. 250 pkt 1 w związku z art. 252 § 1 k.s.h. Pierwszy z nich stanowi, że prawo do wytoczenia powództwa o uchylenie uchwały wspólników przysługuje zarządowi, radzie nadzorczej, komisji rewizyjnej oraz poszczególnym ich członkom, natomiast w świetle drugiego przepisu osobom lub organom spółki wymienionym w art. 250 przysługuje prawo do wytoczenia przeciwko spółce powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników sprzecznej z ustawą. W ocenianym pytaniu przyjęto założenie, że chodzi o legitymację odwołanego członka zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością niebędącego jej wspólnikiem, do wytoczenia przeciwko spółce powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników sprzecznej z ustawą. W obu wymienionych przepisach k.s.h. nie określono natomiast uprawnień takich osób, które po odwołaniu ze składu organów spółki nie są już jej wspólnikami. W zależności od rodzaju zastosowanej wykładni tych przepisów w orzecznictwie Sądu Najwyższego i doktrynie zaznaczyły się wyraźnie rozbieżności na tle istnienia lub braku legitymacji do wytoczenia takiego powództwa przez osoby, które oprócz odwołania ich ze składu organów spółki nie są także jej wspólnikami. Przykładowo stosując wykładnię systemową Sąd Najwyższy w wyrokach: z dnia 13 lutego 2004 r. o sygn. akt II CK 438/02, z dnia 25 listopada 2004 r. o sygn. akt III CK 592/03 i z dnia 15 grudnia 2005 r. o sygn. akt II CSK 19/05 przyjmował, że byli członkowie zarządu lub rady nadzorczej spółki niebędący wspólnikami mają legitymację do wytoczenia powództwa z art. 252 k.s.h. o stwierdzenie nieważności uchwały o odmowie udzielenia absolutorium tym organom za okres, w którym byli ich członkami. W tych wyrokach podkreślono, że rezultat wykładni językowej jest tylko wówczas rozstrzygający, gdy nie podważają go wyniki uzyskane w drodze innych metod wykładni. Rozbieżności w orzecznictwie były tak daleko idące, że Rzecznik Praw Obywatelskich wystąpił do Sądu Najwyższego z wnioskiem o rozstrzygniecie zagadnienia prawnego. Dając prymat wykładni językowej, w uchwale z dnia 1 marca 2007 r., sygn. akt III CZP 94/06 (OSNC 2007/7-8/95), Sąd Najwyższy uznał, że osobie odwołanej ze składu organu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie przysługuje legitymacja do wytoczenia powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników sprzecznej z ustawą (art. 252 § 1 w związku z art. 250 pkt 1 k.s.h.). Mimo nadania tej uchwale mocy zasady prawnej, spotkała się ona w sześciu glosach z wysoce zróżnicowaną oceną, także krytyczną. Godzi się zauważyć, że w aktualnym stanie prawnym ani Trybunałowi Konstytucyjnemu, ani Sądowi Najwyższemu nie przysługują kompetencje do wydawania orzeczeń o skutkach powszechnie obowiązującej wykładni prawa. Wpisanie abstrakcyjnej uchwały 7 sędziów Sądu Najwyższego do księgi zasad prawnych wywołuje skutki, o jakich mowa w art. 62 § 1 ustawy z 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.), co oznacza, że "Jeżeli jakikolwiek skład Sądu Najwyższego zamierza odstąpić od zasady prawnej, przedstawia powstałe zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia pełnemu składowi izby". Wobec tak określonej mocy wiążącej zasad prawnych nie jest wyłączone i nie jest pozbawione celowości formułowanie przez strony i ich pełnomocników, w tym radców prawnych, odmiennych poglądów, zwłaszcza jeżeli znajdują one uzasadnienie w podnoszonych w doktrynie wątpliwościach co do wykładni przyjętej przez Sąd Najwyższy. Ustawodawca, określając w art. 331 ustawy o radcach prawnych zakres wymaganej od kandydata wiedzy, nie dał pierwszeństwa żadnemu ze źródeł poznania prawa, w szczególności orzecznictwu Sądu Najwyższego o mocy zasad prawnych. Wobec tego okoliczność, że uchwałę z dnia 1 marca 2007 r., sygn. akt III CZP 94/06, podjęto i opublikowano przed dniem przeprowadzenia egzaminu konkursowego nie była równoznaczna z wymogiem kierowania się przy wyborze odpowiedzi wiedzą o treści uchwały. W zaskarżonym wyroku trafnie więc stwierdzono, że na oceniane pytanie możliwe było udzielenie więcej niż jednej prawidłowej odpowiedzi przy wskazaniu źródła przyjętej argumentacji. Przy tak skonstruowanym pytaniu jedna prawidłowa odpowiedź nie wynikała wprost ze wskazanych przez Ministra Sprawiedliwości art. 250 pkt 1 w związku z art. 252 § 1 k.s.h. Zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. poprzez przyjęcie, że zaskarżona decyzja Ministra Sprawiedliwości zawiera niewłaściwe uzasadnienie w zakresie prawidłowej odpowiedzi na pytanie nr 139 testu konkursowego na aplikację radcowską, jest chybiony. Zgodnie ze wskazanym przepisem sąd uwzględniając skargę uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Omawiany przepis nie mógł być naruszone w zarzucany sposób, gdyż prawo materialne, w tym wymieniony w rozwinięciu zarzutu art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych nie określa elementów konstrukcyjnych czy sposobu uzasadniania decyzji. Minister Sprawiedliwości wskazał jako naruszony art. 107 § 3 k.p.a., zgodnie z którym "Uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa". Wbrew stanowisku organu administracji publicznej, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie przyjął, by uzasadnienie decyzji zostało sporządzone z naruszeniem tego przepisu wobec czego nie wskazał jako podstawy prawnej rozstrzygnięcia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. Podniósł jedynie, że nie zgadza się ze stanowiskiem wyrażonym w uzasadnieniu decyzji co do podnoszonych w skardze zarzutów dotyczących skomplikowanego charakteru zagadnienia prawnego, do którego odnosiło się kwestionowane pytanie. Skargę kasacyjną oddalono z wymienionych powodów na podstawie art. 184 p.p.s.a.