II SA/Gl 900/20

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Matan, Sędziowie Sędzia NSA Bonifacy Bronkowski (spr.), Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 grudnia 2020 r. sprawy ze skargi J.R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydent Miasta K. z dnia [...] r. nr [...]. UZASADNIENIE Decyzją z dnia [...] r. nr [...], wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta K. (dalej też jako Prezydent) na podstawie art. 25 ust. 1, 2, 8 i 9 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r., poz. 2407, dalej też jako ustawa) stwierdzono, że świadczenie wychowawcze na dziecko M. S. otrzymane przez J. R. (dalej jako skarżąca) za okres od 1 stycznia 2019 r. do 30 czerwca 2019 r. w łącznej kwocie 3.000,00 zł zostało nienależnie pobrane. Jednocześnie zobowiązano w/w do spłaty tego świadczenia z należnymi ustawowymi odsetkami za opóźnienie, naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia spłaty. W uzasadnieniu decyzji stwierdzono, że wymienione w niej świadczenia zostały wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia i dlatego zgodnie z art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy było ono nienależne i podlega zwrotowi. Ustalono bowiem, że skarżąca podjęła zatrudnienie, co spowodowało przekroczenie od stycznia 2019 r. kryterium dochodowego w kwocie 800 zł. Obliczając ten dochód wzięto pod uwagę łączny dochód skarżącej osiągnięty w 2017 r. w kwocie 8.000,00 zł (niepodlegające opodatkowaniu alimenty), co w przeliczeniu na 12 miesięcy daje kwotę 566,66 zł oraz dochód w kwocie 2.323,09 zł, uzyskany w związku z podjęciem przez nią zatrudnienia od 2 listopada 2018 r. Łączny dochód miesięczny wyniósł zatem 2.989,75 zł, co w przeliczeniu na liczbę osób w rodzinie dało kwotę 996,58 zł. W odwołaniu od tej decyzji skarżąca opisała swoją trudną sytuację rodzinną i materialną, która nie pozwala jej na spłatę wymienionego w decyzji zadłużenia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej też jako SKO lub Kolegium) odwołania tego nie uwzględniło i zaskarżoną decyzją z dnia [...] r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kpa decyzję Prezydenta utrzymało w mocy. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia, po przytoczeniu treści art. 25 ust. 1 do ust. 4 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, przedstawiło wyliczenie dochodu skarżącej dokonane przez organ pierwszej instancji stwierdzając, że jej dochód z tytułu zatrudnienia w kwocie 2.323,09 zł był dochodem uzyskanym w rozumieniu ustawy i podlegał doliczeniu do dochodu uzyskanego w roku bazowym. W konsekwencji należało przyjąć, że w odniesieniu do skarżącej zachodzi przesłanka świadczeń nienależnie pobranych z art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy. W skardze do sądu administracyjnego na powyższą decyzję skarżąca, podobnie jak w odwołaniu, powołała się na swoją trudną sytuację rodzinną i materialną. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone wcześniej w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Rozpoznając sprawę na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów, a to zgodnie z treścią art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 374 ze zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Decyzje organów obu instancji ostać się nie mogą, albowiem zostały wydane z mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy naruszeniem art. 107 § 1 pkt 4 i § 3 Kpa, które to uchybienie, nie będąc związany zarzutami skargi, Sąd wziął pod rozwagę z urzędu na podstawie art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., zwanej dalej ustawą p.p.s.a.). W zaskarżonej decyzji SKO, powołując się na ustawę "o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci" nie wskazało ani daty jej uchwalenia, ani też publikatora tego aktu prawnego. W tym względzie przytaczając treść poszczególnych przepisów żaden z organów ani nie przywołał, ani też nie omówił podstawy prawnej ich zastosowania w rozpoznawanej sprawie. Prezydent przytoczył w swojej decyzji treść art. 25 ust. 1 i ust. 2, pkt 3, 5, 6 ustawy o treści obowiązującej od dnia 1 lipca 2019 r., nad czym SKO przeszło do porządku, przytaczając w swojej decyzji treść art. 25 ust. 2, 3 i 4 w brzmieniu obowiązującym do 30 czerwca 2019 r. Żaden z organów ani nie powołał, ani też nie odniósł się do treści art. 6 ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2019 r., poz. 924, zwanej dalej ustawą zmieniającą) i to w sytuacji, gdy orzekały one już w dacie obowiązywania przepisów ustawy w brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą. W szczególności żaden z organów nie powołał konkretnej podstawy prawnej wyliczenia dochodu w rodzinie skarżącej przy uwzględnieniu jej zarobku w kwocie 2.323,09 zł, żaden z organów nie podał nawet konkretnie za jaki miesiąc dochód ten został uzyskany. Najprawdopodobniej oba organy kierowały się w tym względzie treścią art. 7 ust. 3 ustawy (w brzmieniu obowiązującym do 30 czerwca 2019 r., przy czym jak wskazano wyżej Prezydent posługiwał się brzmieniem ustawy w wersji po jej nowelizacji, przy której art. 7 ust. 3 został już uchylony), chociaż żaden organ na ten przepis się nie powołał, nie przytoczył jego treści, a tym bardziej nie dokonał jego wykładni w odniesieniu do stanu faktycznego sprawy. W konsekwencji brak było też podstaw do przyjęcia, że którykolwiek z organów rozpoznał sprawę mając na uwadze należycie ustalony, w odniesieniu do obowiązujących przepisów prawa materialnego, stan faktyczny. Dawało to jednocześnie podstawę do przyjęcia, że decyzje organów obydwu instancji zapadły z mającym wpływ na wynik sprawy naruszeniem przepisów prawa materialnego, które jak już wskazano, nie zostały nawet w całości powołane. Musiało to skutkować uchyleniem decyzji organów obu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c ustawy p.p.s.a. Zgodnie bowiem z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.), Sądy te sprawują kontrolę pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Nie są zatem powołane do rozpoznania spraw co do meritum w zastępstwie organów administracji publicznej. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy będą miały organy orzekające na uwadze, w związku z treścią art. 6 ust. 1 pkt 1 w/w ustawy zmieniającej, że powinna być ona rozpoznana według przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci w brzmieniu obowiązującym do 30 czerwca 2019 r. Gdyby bowiem przyjąć inaczej, brak byłoby w ogóle podstaw do ustalenia, że dane pobrane świadczenie było nienależne z uwagi na przekroczenie kryterium dochodowego i w konsekwencji do orzekania o jego zwrocie, gdy ustawa w brzmieniu od 1 lipca 2019 r. nie zawiera już w ogóle ani kryterium dochodowego, ani też definicji dochodów oraz nie normuje sposobów ustalania dochodu. Zgodnie z art. 5 ust. 3 ustawy, mającym zastosowanie w niniejszej sprawie, świadczenie wychowawcze na pierwsze dziecko przysługiwało osobom, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekroczył 800 zł. Co do zasady dochód ten jest ustalany według dochodu z roku kalendarzowego poprzedzającego okres, na jaki ustalone jest prawo do świadczenia wychowawczego. Wyjątki od tej zasady zostały uregulowane w art. 7 ustawy. W tym względzie organy orzekające posługując się najprawdopodobniej treścią ustępu 3 tego artykułu, przyjęły do ustalenia prawa do rozpatrywanego świadczenia dochód skarżącej uzyskany przez nią z tytułu zatrudnienia w grudniu 2018 r., w kwocie (łącznie z alimentami) przekraczającej kryterium z art 5 ust 3. Nie uwzględniły jednak, że zgodnie z art. 7 ust. 3 przyjęty dochód powinien być uzyskiwany w okresie, na jaki było weryfikowane prawo do świadczenia, tj. od stycznia do czerwca 2019 r. Jakkolwiek treść tego przepisu może budzić wątpliwości interpretacyjne, to niewątpliwie wykładnia celowościowa i systemowa nie daje w żadnym wypadku podstaw do przyjęcia zajętego w niniejszej sprawie przez organy orzekające stanowiska, że wystarczy przekroczenie dochodu w danym miesiącu. Nie wynika bowiem z niego, że do dochodu, od którego uzależnione jest prawo do przedmiotowego świadczenia ma być zaliczony (uwzględniony) jedynie dochód uzyskany w części okresu świadczeniowego, zwłaszcza w sytuacji, gdy zgodnie z zasadą wynikającą z art. 2 pkt 2 ustawy dochód członka rodziny obliczany jest z uwzględnieniem dochodu w okresie rocznym (zobacz też w tym względzie m.in. wyroki IV SA/Gl 691/18 z dnia 12 lutego 2019 r. – LEX nr 2631724, II SA/Go 1123/17 z dnia 18 stycznia 2018 r. – LEX nr 2435409 i III SA/Kr 1380/17 z dnia 30 stycznia 2018 r.). Wypaczałoby to też, zdaniem Sądu, intencję prawodawcy. U podstaw przyznania tego świadczenia leży bowiem zamiar polepszenia warunków wychowania dzieci rodzin najuboższych, tj. rodzin posiadających niski dochód w dłuższym okresie. W odniesieniu do okresu na jaki ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczenia wychowawczego rozliczany powinien być też dochód uzyskiwany w tym okresie. Wzięcie pod uwagę na podstawie art. 7 ust. 3 ustawy jedynie dochodu w jednym miesiącu, co miało miejsce w niniejszej sprawie, nie byłoby niewątpliwie zgodne z celem ustawy. Należy przy tym podkreślić, że z uwagi na datę orzekania przez organy miały one możliwość uwzględnienia i rozliczenia, pod kątem spełnienia kryterium dochodowego na osobę w rodzinie skarżącej, całego uzyskanego przez nią dochodu w okresie od stycznia do czerwca 2019 r. W konsekwencji, biorąc pod uwagę, że w art. 7 ust. 3 jest mowa o dochodzie uzyskiwanym "w okresie na jaki weryfikowane jest prawo do świadczenia wychowawczego" należało dochód w przeliczeniu na osobę ustalić biorąc pod uwagę dochód uzyskiwany przez skarżącą w całym okresie objętym orzekaniem, tj. również w okresie od stycznia do marca 2019 r. Dopiero, gdy tak przyjęty dochód przekraczałby kwotę 800 zł na osobę miesięcznie, to zaistniałaby podstawa do przyjęcia, że przedmiotowe świadczenie w tym okresie skarżącej nie przysługiwało i tym samym zaistniały okoliczności powodujące ustanie prawa do świadczenia wychowawczego, o których skarżąca miała ewentualnie obowiązek poinformowania organu zgodnie z art. 20 ust. 1 ustawy. Tylko wówczas zaistniałyby podstawy do przyjęcia, że pobrane przez nią w tym okresie świadczenie było świadczeniem nienależnym w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy, podlegającym zwrotowi na podstawie ustępu 1 tego artykułu. W tym względzie organy powinny też wykazać, że istotnie skarżąca była pouczona o braku podstaw do pobierania świadczenia na pierwsze dziecko, w sytuacji jaka zaistniała w rozpoznawanej sprawie, która to kwestia nie była też przedmiotem jakichkolwiek rozważań w ich decyzjach. mr