II GSK 441/22

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Rysz Sędzia NSA Dorota Dąbek Sędzia del. WSA Jacek Czaja (spr.) po rozpoznaniu w dniu 8 grudnia 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 listopada 2021 r., sygn. akt VI SA/Wa 1691/21 w sprawie ze skargi U. w O. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia 19 marca 2021 r. nr 60/15/2021/Ub w przedmiocie ustalenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia na rzecz U. w O. 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE I. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z 9 listopada 2021 r., sygn. akt VI SA/Wa 1691/21, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) oraz art. 145 § 3 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz.U. z 2022 r., poz. 329; dalej: p.p.s.a.), uchylił decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z 19 marca 2021 r., nr 60/15/2021/Ub w przedmiocie ustalenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego i umorzył postępowanie administracyjne. II. Od powyższego wyroku skargę kasacyjną złożył Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia (dalej: Prezes NFZ) i zaskarżając ten wyrok w całości, wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, a nadto zasądzenie na rzecz skarżącego kasacyjnie kosztów postępowania kasacyjnego. W skardze kasacyjnej zarzucono: I. naruszenie przepisów postępowania: 1) mające istotny wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a., poprzez uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie postępowania administracyjnego, chociaż postępowanie administracyjne prowadzone przez organ nie było dotknięte wadą polegającą na naruszeniu art. 734 § 1 k.c. oraz art. 627 k.c. w zw. z art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (tekst jedn.: Dz.U. z 2020 r., poz. 1398; dalej: "ustawą o świadczeniach"), co miało istotny wpływ na wynik sprawy; II. naruszenie prawa materialnego: 1) art. 734 § 1 k.c. w zw. z art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy o świadczeniach, poprzez jego błędną wykładnię, i w konsekwencji niezastosowanie w sytuacji, gdy zauważyć należy, że czynności mające być wykonane z tytułu zawartej umowy, a polegające na ocenie dorobku naukowego w postępowaniu o nadanie tytułu naukowego profesora dr. hab. R. J., miały być zgodnie z umową wykonywane przez określony czas z nadzorem ze strony zamawiającego (poprzez rachunek za wykonaną pracę), gdy tymczasem umowa o dzieło zakłada swobodę i samodzielność w wykonaniu działa. Ponadto okres wykonywania pracy wskazuje, że praca ta nie była ukierunkowana na przyniesienie konkretnego, indywidualnego, samodzielnego rezultatu materialnego, ale musiała zostać ściśle dostosowana co do czasu jej wykonywania do procesu nadania bądź nie stopnia naukowego i stanowiła wyłącznie jeden z elementów tego procesu; 2) art. 627 k.c. poprzez jego błędną wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie, a także błędne przyjęcie, iż ocena dorobku naukowego w postępowaniu o nadanie tytułu naukowego profesora stanowi dzieło, gdyby bowiem wykonawca nie sporządził dokumentu końcowego z przeprowadzonej oceny nie wykonałaby umowy podczas gdy obowiązki wykonawcy sprowadzały się do wykonywania typowych czynności związanych z pracą w ramach prowadzonego postępowania awansowego ws. nadania bądź odmowy nadania tytułu naukowego profesora, o czym świadczy treść § 1 i § 3 umowy z dnia 20 kwietnia 2016 r. W myśl § 2 wykonawca miał zakreślony termin na wykonanie dzieła. Natomiast jego obowiązki objęte zakwestionowaną umową, stanowiły typowe czynności polegające na sporządzeniu opinii (vide § 1 ww. umowy) w ramach prowadzonego postępowania o nadanie tytułu naukowego profesora. Zatem wkład w postaci wykorzystanych umiejętności praktycznych wykonawcy, wynikających z jego doświadczenia zawodowego, w zakresie wykonywanej pracy, jest elementem starannego działania; 3) art. 627 k.c. poprzez jego błędną wykładnię, i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie, a także błędne przyjęcie, iż ocena dorobku naukowego w postępowaniu o nadanie tytułu naukowego profesora stanowi dzieło podczas, gdy mając na względzie prowadzoną działalność przez U. w O. z siedzibą w O. obejmującą cyt.; "[...]" (kod PKD [...]) oraz fakt, iż przedmiot zawartej umowy obejmował, cyt.: "Ocenę dorobku naukowego w postępowaniu o nadanie tytułu naukowego profesora dr. hab. R. J." wskazać należy, iż celem zawartej umowy było świadczenie usług w zakresie oferowanym przez ww. płatnika składek. Nadto należy zważyć, iż w treści § 23 ust. 3 pkt 9 Statutu U. w O. wskazano cyt.; "nadawanie stopni doktora i doktora habilitowanego oraz podejmowanie uchwał w postępowaniu o nadanie tytułu naukowego - zgodnie z posiadanymi uprawnieniami", co ściśle dotyczy wykonywanej działalności przez ww. płatnika składek; 4) art. 627 k.c. poprzez jego błędną wykładnię, i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie, a także błędne przyjęcie, iż ocena dorobku naukowego w postępowaniu o nadanie tytułu naukowego profesora zakłada z góry osiągnięcie określonego rezultatu, który pozostaje uzależniony od stanowiska Wykonawcy umowy podczas, gdy z treści § 23 ust. 3 pkt 9 Statutu U. w O. wyraźnie wynika, iż cyt.: "nadawanie stopni doktora i doktora habilitowanego oraz podejmowanie uchwał w postępowaniu o nadanie tytułu naukowego - zgodnie z posiadanymi uprawnieniami", należy do kompetencji rady wydziału i ściśle dotyczy wykonywanej działalności przez ww. płatnika składek; 5) art. 627 k.c. poprzez jego błędną wykładnię, i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie, a także błędne przyjęcie, iż ocena dorobku naukowego w postępowaniu o nadanie tytułu naukowego profesora stanowi dzieło, podczas gdy oznaczenie dzieła nastąpić powinno w trakcie układania postanowień umownych. Ułomna konstrukcja przedmiotu umowy nie rodzi żadnego domniemania (faktycznego, ani prawnego), że chodzi wyłącznie o uzyskanie konkretnego rezultatu. Ten może być osiągnięty w toku wykonania różnych rodzajów umów. Wynika z tego, że na gruncie ubezpieczenia społecznego umowa, której przedmiot został przez profesjonalistę określony nieprecyzyjnie, nie może być kwalifikowana jako wyjątek od reguły, usprawiedliwiający fakt niepodlegania ubezpieczeniu społecznemu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2017 r., sygn. akt II UK 147/16). Taki brak kryteriów określających pożądany przez zamawiającego wynik (wytwór) umowy prowadzi natomiast do wniosku, że przedmiotem zainteresowania Skarżącego jest wykonanie określonych czynności, a nie ich rezultat. Wykonanie określonej czynności, bez względu na to, jaki rezultat czynność ta przyniesie, jest zaś cechą charakterystyczną tak dla umów zlecenia (gdy chodzi o czynności prawne - art. 734 § 1 Kodeksu cywilnego), jak i dla umów o świadczenie usług nieuregulowanych innymi przepisami (gdy chodzi o czynności faktyczne - art. 750 Kodeksu cywilnego). Argumentację na poparcie powyższych zarzutów przedstawiono w uzasadnieniu skargi kasacyjnej. III. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga kasacyjna jest niezasadna. Przede wszystkim należy zauważyć, że zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., NSA rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie ma podstaw uzasadniających stwierdzenie nieważności postępowania (art. 183 § 2 p.p.s.a.), jak też nie występują przesłanki uchylenia zaskarżonego wyroku i odrzucenia skargi lub umorzenia postępowania (art. 189 p.p.s.a.). W takiej sytuacji Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną, będąc związany jej granicami. Jak wynika z art. 193 p.p.s.a. (zdanie drugie), uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną powinno zawierać ocenę przedstawionych w tej skardze zarzutów. Przepis ten określa tym samym zakres, w jakim NSA realizuje obowiązek uzasadnienia wyroku oddalającego skargę kasacyjną - modyfikując treść normy prawnej zawartej w art. 141 § 4 p.p.s.a. Norma zawarta w art. 193 p.p.s.a. (zdanie drugie) umożliwia zatem ograniczenie uzasadnienia wyroku NSA wyłącznie do oceny zarzutów skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny, mając powyższe na uwadze, ograniczył rozważania w niniejszej sprawie do oceny zarzutów skargi kasacyjnej i wyjaśnienia istoty rozstrzygnięcia. W pierwszej kolejności należy zauważyć, że przedmiotem sporu w rozpoznawanej sprawie jest dokonana przez WSA kwalifikacja prawna umowy o sporządzenie oceny dorobku naukowego w postępowaniu o nadanie tytułu naukowego profesora, odbiegająca od stanowiska przyjętego przez organ. W ocenie WSA, sporna umowa zakładała osiągnięcie konkretnego rezultatu, będącego wynikiem przeprowadzenia analizy dorobku naukowego kandydata do tytułu naukowego profesora, a następnie dokonania jego oceny w formie recenzji. Zdaniem sądu pierwszej instancji, tak określony przedmiot umowy wymagał nie tylko posiadania przez wykonawcę umowy (recenzenta) niezbędnej wiedzy i umiejętności, ale i jego znacznej samodzielności oraz odpowiedniego wkładu intelektualnego, niezbędnych dla dokonania oceny indywidualnych osiągnięć naukowych osoby ubiegającej się o tytuł profesora. Zagadnienie oceny prawnej umów o podobnym charakterze było już przedmiotem wielu wypowiedzi Naczelnego Sądu Administracyjnego, przy czym w zdecydowanej większości dotyczyły one opinii i recenzji w postępowaniu habilitacyjnym. Charakter tych umów - w zakresie istotnym w świetle przesłanek rozstrzygnięcia sprawy przez organ administracji, a określonych w art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e) ustawy o świadczeniach - jest zbieżny z charakterem umowy o sporządzenie oceny dorobku naukowego w postępowaniu o nadanie tytułu naukowego profesora. Wobec tego uznać należy, że do oceny prawnej umowy o sporządzenie oceny dorobku naukowego w postępowaniu o nadanie tytułu naukowego profesora, znajdują co do zasady zastosowanie argumenty normatywne stosowane do oceny prawnej umów o sporządzenie opinii i recenzji w postępowaniu habilitacyjnym. Co więcej, argumenty te są tym bardziej adekwatne do oceny spornej umowy, jeśli weźmie się pod uwagę, że sformułowane w niniejszej sprawie zarzuty skargi kasacyjnej są całkowicie zbieżne z zarzutami stawianymi przez Prezesa NFZ w sprawach odnoszących się do umów o sporządzenie opinii i recenzji w postępowaniu habilitacyjnym. Zarzuty te były już przedmiotem rozważań i ocen sformułowanych w wielu orzeczeniach Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. m.in. wyroki NSA z: 9 grudnia 2021 r., sygn. akt II GSK 2300/21, 11 stycznia 2022 r., sygn. akt II GSK 2233/21 i II GSK 2170/21, 25 stycznia 2022 r., sygn. akt II GSK 2686/21, 27 stycznia 2022 r., sygn. akt II GSK 2685/21, 15 marca 2022 r., sygn. akt 2683/21 i II GSK 137/22, 22 marca 2022 r., sygn. akt II GSK 202/22 i II GSK 146/22, 1 kwietnia 2022 r. sygn. akt II GSK 60/22, 6 kwietnia 2022 r. , sygn. akt II GSK 298/22, 26 kwietnia 2022 r., sygn. akt II GSK 300/22 i II GSK 353/22). Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela przyjętą w tych wyrokach argumentację oraz oparty na niej kierunek interpretacji mających zastosowanie w sprawie przepisów - znajdujące w pełni zastosowanie do oceny sformułowanych przez Prezesa NFZ zarzutów skargi kasacyjnej. Zarzuty te, co wymaga podkreślenia, odwołują się do tych wzorców kontroli kasacyjnej, co do których NSA wielokrotnie zajmował już stanowisko odmienne od prezentowanego przez Prezesa NFZ, przy czym w rozpoznawanej sprawie nie zachodzą przesłanki do odstąpienia od tego stanowiska. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego za trafny uznać należy pogląd WSA, że sporządzenie opinii dotyczącej dorobku naukowego w związku z prowadzonym postępowaniem o nadanie tytułu naukowego profesora, nie stanowi wykonania pracy na podstawie umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące zlecenia. W konsekwencji, mając na uwadze okoliczności niniejszej sprawy, trafnie uznał WSA, że wykonujący umowę (uczestnik) nie podlegał obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego na podstawie art 66 ust.1 pkt 1 lit. e) ustawy o świadczeniach. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że w ustalonych okolicznościach sprawy nie ma podstaw do skutecznego zakwestionowania samodzielności i twórczego charakteru dzieła w postaci opinii o dorobku naukowym osoby ubiegającej się o tytuł naukowy profesora. Podkreślić należy, że powyższe ustalenie jest wynikiem oceny zarówno postanowień spornej umowy, jak i jej rezultatu, w świetle przesłanek określających istotę dzieła w rozumieniu przepisów Kodeksu cywilnego. W orzecznictwie sądów podkreśla się, że zobowiązanie do wykonania oznaczonego dzieła (rezultatu) stanowi element konstytutywny umowy o dzieło, pozwalający odróżnić tę umowę od innych umów zaliczanych do kategorii umów o świadczenie usług. Wymóg oznaczenia dzieła został przewidziany przez ustawodawcę w art. 627 k.c., poprzez wskazanie, że w umowie o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła (za wynagrodzeniem), co należy rozumieć jako konieczność zindywidualizowania dzieła w umowie. Jak stwierdził Sąd Najwyższy, przedmiot umowy o dzieło może być określony w różny sposób i różny może być stopień dokładności tego określenia, pod warunkiem, że nie budzi wątpliwości, o jakie dzieło chodzi (zob. postanowienia SN: z 7 października 2020 r., II UK 329/19; z 29 września 2020 r., II UK 257/19). Dzieło jest wytworem, który w momencie zawierania umowy nie istnieje, jednak jest w niej z góry przewidziany i określony w sposób wskazujący na jego indywidualne cechy (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 16 września 2020 r., III AUa 149/20). Przyjmuje się przy tym, że dzieło może powstać także w postaci niematerialnej - rezultaty niematerialne mogą, lecz nie muszą być ucieleśnione w jakimkolwiek przedmiocie materialnym, byle zostały utrwalone w postaci poddającej się ocenie ze względu na istnienie wad lub gdy można uchwycić istotę osiągniętego rezultatu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 9 października 2012 r., II UK 125/12). Rezultat umowy o dzieło definiowany jest przez strony umowy w momencie jej zawierania i wówczas określane są jego indywidualne cechy. Mając na uwadze wyżej przytoczone argumenty, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że WSA trafnie uznał omawianą recenzję dorobku naukowego za spełniającą istotne dla dzieła wymagania, mającą oryginalny i indywidualny charakter, jako efekt badań nad dorobkiem kandydata. Charakter tej recenzji, jako oryginalnego dzieła, związany jest także z wymaganiami co do jej sporządzenia, jak też trybem pracy recenzenta, który wiązał się z wykonaniem "konkretnej i jednorazowej pracy", niemającej charakteru ciągłego i niebędącej usługą edukacyjną, lecz zaliczanej do obszaru twórczości naukowej. Rezultatem pracy uczestnika jest twórcza i samodzielna ocena cudzego dorobku naukowego dokonana przez osobę, która dysponuje określonymi, wysokimi umiejętnościami. Ocena ta dotyczy osiągnięć naukowych lub artystycznych osoby ubiegającej się o tytuł profesora, które powinny znacznie przekraczać wymagania stawiane w postępowaniu habilitacyjnym, jednocześnie kryteria tej oceny zostały pozostawione wyborowi poszczególnych recenzentów, co bezsprzecznie świadczy o ich samodzielnej roli i potrzebie indywidualnego podejścia do dorobku danego kandydata. Kryteriów takich nie narzucił także prawodawca - zarówno w przepisach ustawy o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki, jak też w przepisach wykonawczych do tej ustawy (art. 31). Nieuprawniona jest przy tym teza autora skargi kasacyjnej, jakoby okres wykonywania pracy przez uczestnika miał wskazywać, że "praca ta nie była ukierunkowana na przyniesienie konkretnego, indywidualnego, samodzielnego rezultatu materialnego, ale musiała zostać ściśle dostosowana co do czasu jej wykonywania do procesu nadania bądź nie stopnia naukowego i stanowiła wyłącznie jeden z elementów tego procesu". W sprawie nie jest sporna okoliczność celu wykonania opinii, a więc jej związku z postępowaniem o nadanie tytułu profesora (mylnie określonym w skardze kasacyjnej jako stopnia naukowego), która to okoliczność nie wpływa na ocenę charakteru opinii, gdyż są to zagadnienia całkowicie rozbieżne. Jest bowiem oczywiste, że etapy postępowania o nadanie tytułu profesora oraz poszczególne elementy tej procedury mają zróżnicowany charakter. W postępowaniu tym uczestniczą zarówno organy administracji publicznej, jak i rady właściwych jednostek organizacyjnych szkół wyższych (innych jednostek organizacyjnych), jednakże ocena dorobku kandydata nie należy do tych podmiotów, lecz do recenzentów o szczególnych kwalifikacjach - określonych ustawowo, którzy w żadnym stopniu nie są związani stanowiskiem wskazanych wyżej organów. Teza autora skargi kasacyjnej, że praca tych osób "stanowiła wyłącznie jeden z elementów tego procesu" nie ma więc znaczenia prawnego dla oceny charakteru umów zawieranych z recenzentami i rezultatu ich pracy. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle powyższego nie ma wątpliwości, że rezultat spornej umowy, w postaci oceny dorobku naukowego w postępowaniu o nadanie tytułu naukowego profesora, jest wynikiem twórczej i samodzielnej oceny dokonywanej przez osobę, która dysponuje określonymi kwalifikacjami oraz stosowną wiedzą i umiejętnościami - i tylko przez taką osobę ocena ta może być prawidłowo wykonana. W tym stanie rzeczy postawione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa materialnego uznać należy za nieusprawiedliwione. Skoro sąd pierwszej instancji nie naruszył prawa materialnego, to za niezasadny należało także uznać zarzut naruszenia przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. Z tych wszystkich względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.