II SA/Wa 1371/22

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska (spr.), Sędzia WSA Tomasz Szmydt, Asesor WSA Michał Sułkowski, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 2 grudnia 2022 r. sprawy ze skargi D. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję UZASADNIENIE Decyzją z [...] czerwca 2022 r., znak: [...], Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS"), działając na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r., poz. 504, dalej: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS"), odmówił przyznania D. P. (dalej: "Skarżąca") renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ przytoczył treść art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz wskazał, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że Skarżąca stała się całkowicie niezdolna do pracy w wieku 34 lat. Na przestrzeni 36 lat życia udokumentowała ona jedynie 4 lata, 4 miesiące i 16 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Prezes ZUS zauważył, że pierwsze zatrudnienie Skarżąca podjęła w dniu [...] lutego 2009 r., tj. w wieku 22 lat Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że w latach 2013-2014 wystąpiła przerwa w wykonywaniu przez Skarżącą zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Dalej wyjaśnił, że przy orzekaniu w przedmiocie świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez wnioskodawcę wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Organ podniósł, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach nie orzeczono w stosunku do Skarżącej całkowitej niezdolności do pracy. Organ przyznał również, że powodem braku prawa do świadczenia ustawowego jest między innymi długi okres niewykonywania zatrudnienia z powodu opieki nad dzieckiem, który w świetle ustawy jest okresem nieskładkowym. Zaprzestanie pracy zawodowej i poświęcenie się opiece nad dzieckiem nie jest okolicznością niezależną od woli osoby ubezpieczonej lecz jej świadomym wyborem i dokonując takiego wyboru, osoba ubezpieczona powinna liczyć się z jego konsekwencjami. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła D. P. W uzasadnieniu Skarżąca opisała swoją sytuację zdrowotną oraz podniosła, że jej ogólny stan zdrowia jednoznacznie wskazuje że, nie jest zdolna do podjęcia żadnego zatrudnienia - wskazuje na to dokumentacja medyczna. Zarzuciła, że w sprawie nie wzięto pod uwagę wszystkich dokumentów, które przedłożyła wraz z wnioskiem o przyznanie świadczenia. Podniosła również, że ma zastrzeżenia do przeprowadzonego badania przez Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności Oddział w [...]. Podkreśliła, że do codziennego funkcjonowania potrzebuje pomocy osoby trzeciej, ma trudności w wykonywaniu czynności samoobsługowych i prowadzeniu gospodarstwa domowego. Powyższe dyskwalifikuje ją do podjęcia jakiejkolwiek pracy. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 par 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021, poz. 2137 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to w dacie jej wydania. Innymi słowy sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy. o emeryturach i rentach z FUS ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. W myśl przepisu art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego, chyba, że ustawa stanowi inaczej. Tak więc Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. W niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym regułom postępowania, i to w sposób mający istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia, w szczególności poprzez niewyczerpujące i mało wnikliwe zebranie i rozpatrzenie materiału dowodowego. Okoliczności, o których mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, nie zostały należycie zbadane i rozważone. Zaskarżona decyzja została podjęta bez wyjaśnienia okoliczności, mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Organ nie wyjaśnił zatem wszystkich aspektów sprawy. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 czerwca 2000 r. o sygn. akt II SA 306/00, niepublikowany), przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. Kategoria "szczególnych okoliczności" jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny. Posługując się zwrotem "szczególnych okoliczności", pracodawca daje organowi pewną swobodę, jednak ocena, czy w danym przypadku zachodzi przesłanka "szczególnych okoliczności" nie może być dokonywana wedle z góry określonego schematu. Każda sprawa winna być oceniana indywidualnie z uwzględnieniem wszystkich okoliczności, które mogą mieć istotne znaczenie w sprawie. Niewystarczające jest zatem proste zsumowanie okresów składkowych i nieskładkowych wnioskodawcy, wskazanie przerw w tych okresach i sprawdzenie czy w okresie tych przerw był zdolny do pracy. Takiej analizie musi towarzyszyć również sprawdzenie, czy w danym przypadku istnieją także inne okoliczności, które mogą powodować, że przesłanka zaistnienia szczególnych okoliczności, z powodu których wnioskodawca nie spełnia warunków przewidzianych w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu ubezpieczeń Społecznych do uzyskania prawa do emerytury lub renty, jest spełniona. Skarżąca, która w wieku 34 lat została uznana za całkowicie niezdolną do pracy posiada staż pracy wynoszący, przy uwzględnieniu okresów składkowych i nieskładkowych, łącznie 4 lata, 4 miesiące i 16 dni, przy czym okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. U Skarżącej występują liczne przerwy pomiędzy okresami składkowymi. Organ nie ustalił jednakże przyczyn występowania tych przerw. Z akt administracyjnych nie wynika aby organ – stosownie do treści art. 9 k.p.a.- wezwał Skarżącą do wyjaśnienia tych okoliczności. Z odpowiedzi na skargę wynika natomiast, iż Prezes ZUS ustalił, że Skarżąca sprawowała długoletnią opiekę nad dzieckiem i z tego powodu nie podejmowała zatrudnienia ani innej działalności związanej z odprowadzeniem składek na ubezpieczenie społeczne (str. 3 odpowiedzi na skargę). W aktach administracyjnych brak jest jednakże dokumentów potwierdzających ten fakt, co powoduje, iż Sąd nie może uznać go za udowodniony zgodnie z art. 7, art. 77 § 2 i art. 80 k.p.a. Ponadto Prezes ZUS nie rozważył przesłanki "szczególnych okoliczności" na tle schorzenia Skarżącej, która cierpi – według jej wyjaśnień – na zaburzenie afektywne dwubiegunowe. Jak podnosi się w literaturze przedmiotu choroba afektywna dwubiegunowa jest ciężkim, nawracającym zaburzeniem psychicznym oraz poważnym problemem zdrowia psychicznego ("Choroba afektywna dwubiegunowa – etapy przebiegu i neuroprogresja choroby" A.A. Rodrigues i inni, Psychiatria Polska 2014; 48/2, str 231-243). Choroba ta może zatem oddziaływać na obiektywną możliwość osoby chorej podjęcia zatrudnienia i jej atrakcyjność na rynku pracy, jeszcze przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy. Kwestia ta jednak nie była w ogóle przedmiotem oceny organu, nie zostało też ustalone, od kiedy Skarżąca cierpi na to schorzenie. Brak powyższych ustaleń powoduje, iż Sąd nie może uznać sprawy Skarżącej za należycie wyjaśnioną. Rozważnie powyższych kwestii winno umożliwić Prezesowi ZUS przeprowadzenie pełnej i wszechstronnej analizy "szczególnych okoliczności" na tle ustalonego stanu faktycznego sprawy. Organ powinien przy tym mieć na względzie, że kategoria "szczególnych okoliczności" jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter oceny i indywidualny. Szczególne okoliczności to zatem nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców, również i takie kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia podczas poszukiwania pracy stawia ją na pozycji dużo gorszej niż osobę zdrową (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 30 stycznia 2020 r., II SA/Wa 1242/19, CBOSA). Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 par 1 pkt 1 lit. c ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.