II SA/Rz 924/20

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Magdalena Józefczyk /spr./ Sędziowie WSA Maciej Kobak WSA Paweł Zaborniak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 2 grudnia 2020 r. sprawy ze skargi D. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] maja 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego - skargę oddala - UZASADNIENIE Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] (dalej: "Kolegium", "organ odwoławczy" lub "organ II instancji") z dnia [...] maja 2020 r. nr [...], utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy [...] (dalej: "Wójt" lub "organ I instancji") z dnia [...] kwietnia 2020 r. nr [...], wydaną w przedmiocie odmowy przyznania D. D. (dalej: "skarżącemu") prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Wydanie decyzji poprzedzało postępowanie administracyjne o następującym przebiegu: Wnioskiem z dnia [...] lutego 2020 r. skarżący zwrócił się do Wójta Gminy [...] o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad jego niepełnosprawną w stopniu znacznym matką – L. D.. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2020 r. nr [...], Wójt Gminy [...] odmówił przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Organ podał, że orzeczeniem Obwodowej Komisji Lekarskiej do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia z dnia [...] marca 1997 r. nr [...], L. D. została zaliczona do pierwszej grupy inwalidzkiej, co w myśl art. 3 pkt 21d ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 111 z późn. zm.) – dalej: "u.ś.r." oznacza, że legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności. Niemniej ze wskazanego orzeczenia nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność u matki skarżącego, natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia [...] marca 1997 r., tj. od 29 roku życia. Wobec powyższego, skoro niepełnosprawność nie powstała przed ukończeniem przez nią 18 roku życia, bądź 25 roku życia w przypadku uczęszczania do szkoły lub szkoły wyżej, to w realiach opisywanej sprawy zachodzi negatywna przesłanka do przyznania wnioskowanego świadczenia, o której mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Ponadto ustalono, że mąż L. D. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i aktywnie poszukuje zatrudnienia, wobec czego względem skarżącego zachodzi negatywna przesłanka do uwzględnienia wniosku wskazana w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Skarżący wniósł odwołanie od tej decyzji argumentując, że wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia [...] października 2014 r. [...], przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. został uznany za niekonstytucyjny, w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na datę powstania niepełnosprawności. Zdaniem odwołującego się, zaniechanie legislacyjne ustawodawcy w uchwaleniu przepisów zgodnych ze wskazanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego nie może stanowić okoliczności obciążającej stronę i przesądzającej o decyzji odmownej. Ponadto skarżący zarzucił błędne zastosowanie art. 17 ust 5 pt 2 lit. a) u.ś.r. argumentując, że jego ojciec jest osobą zobowiązana do alimentacji matki. Decyzją z dnia [...] maja 2020 r. nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy opisaną wyżej decyzję Wójta Gminy [...]. Podzielając w całości stanowisko organu I instancji, organ odwoławczy wskazał, że wobec powstania niepełnosprawności u matki odwołującego się w 29 roku życia oraz nielegitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności przez jej męża, brak było podstaw prawnych do uwzględnienia zgłoszonego żądania. Przyznanie wnioskowanego świadczenia naruszyłoby bowiem art. 17 ust. 1b pkt 1 i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Odnosząc się do zarzutów odwołania Kolegium podało, że mimo podjęcia przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z dnia 21 października 2014 r. K 38/13, przepis art. 17 ust. 1b pkt 1 u.ś.r. nadal pozostaje w mocy i stanowi przeszkodę dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, D. D. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, a ponadto o zasądzenie kosztów postępowania. Powtarzając argumentację sformułowaną w odwołaniu, skarżący zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie art. 17 ust. 1b u.ś.r. poprzez jego zastosowanie w sytuacji, w której przepis ten został uznany za niekonstytucyjny wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. K 38/13, w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osoba niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Zdaniem skarżącego, w demokratycznym państwie prawnym błędy lub zaniechania organów ustawodawczych nie powinny konsekwencjami obciążać obywateli. Ponadto w ocenie skarżącego zaskarżona decyzja narusza art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. poprzez przyjęcie, że skarżącemu nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy matka skarżącego pozostaje w związku małżeńskim, a jej współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas wyrażone stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 2167 z późn. zm.). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 P.p.s.a., zgodnie z którym sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W myśl art. 145 § 1 P.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia lub stwierdzenia ich nieważności, ewentualnie niezgodności z prawem, gdy dotknięte są one naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeśli miało ono istotny wpływ na wynik sprawy, lub zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji wymienione w art. 156 k.p.a. lub innych przepisach. Zgodnie z art. 151 P.p.s.a., w razie nieuwzględnienia skargi w całości albo w części Sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części. Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji Sąd stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek argumentacja organów, która legła u podstaw wydania decyzji odmownej jedynie częściowo zasługuje na aprobatę. Przedmiotem kontroli zgodności z prawem w niniejszym postępowaniu sądowoadministracyjnym jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] maja 2020 r. nr [...], utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] kwietnia 2020 r. nr [...], wydaną w przedmiocie odmowy przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad jego niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Zdaniem organów obydwu instancji, w opisywanej sprawie zachodzą przesłanki negatywne do przyznania wnioskowanego świadczenia związane z datą powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki (art. 17 ust. 1b u.ś.r.) oraz pozostawanie przez nią w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r.). Sąd stwierdza, że wydanie decyzji odmownej w związku z datą, w której ustalono stopie niepełnosprawności u matki skarżącego, stanowiło naruszenie art. 17 ust. 1b u.ś.r. Należy mieć bowiem na uwadze, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Wyrok ten jest wyrokiem zakresowym, nie wywołuje więc skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP, tj. utraty mocy obowiązującej zakwestionowanego aktu normatywnego. Powoduje jednak konieczność takiej wykładni przepisów, aby jej wynik nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 4 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 1578/16, wskazał, że "jest niewątpliwe, że w myśl art. 188 pkt 1 Konstytucji RP, to Trybunał Konstytucyjny orzeka o zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją. (...) Niezależnie jednak od unormowania art. 188 pkt 1 Konstytucji RP, obowiązuje wynikająca z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP zasada ustrojowa bezpośredniego stosowania przepisów Konstytucji. Jedną z form bezpośredniego stosowania Konstytucji przez sądy jest oparcie wyroku na stanowisku wyrażonym w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego" (wyrok dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl). Stosując wskazany wyżej sposób wykładni w odniesieniu do art. 17 ust. 1b u.ś.r. należy stwierdzić, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis art. 17 ust. 1b jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Sąd podziela w całości pogląd prezentowany w orzecznictwie, zgodnie z którym nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i rozstrzygnięcia sądu w takiej sprawie na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 lipca 2016 r., sygn. akt I OSK 223/16, z dnia 2 sierpnia 2016 r., sygn. akt I OSK 923/16; z dnia 7 września 2016 r., sygn. akt I OSK 755/16, z dnia 21 października 2016 r. sygn. akt I OSK 1853/16, z dnia 4 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 1578/16 i z dnia 10 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 1512/16, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, orzeczenia.nsa.gov.pl). Powyższe prowadzi do stwierdzenia, że nieuwzględnienie przez organy treści przytoczonego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego, a w konsekwencji zastosowanie art. 17 ust. 1b u.ś.r. w brzmieniu uznanym za niekonstytucyjne, niewątpliwie stanowiło naruszenie art. 17 ust. 1b u.ś.r. Naruszenie to nie miało jednak wpływu na wynik sprawy, ponieważ Sąd za zasadne uznał wydanie decyzji odmownej na podstawie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Sąd za prawidłowe uznaje tym samym stanowisko organu odnośnie braku prawnej możliwości przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia, z uwagi na brak zaistnienia okoliczności, które pozwalałyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny skarżącego względem jego matki przed obowiązkiem alimentacyjnym małżonka osoby wymagającej opieki. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Osobami, w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. są osoby, na których, zgodnie z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 128-133), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie z art. 128 K.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z kolei krewnymi w linii prostej, zgodnie z art. 617 § 1 K.r.o., są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej, a krewnymi w linii bocznej są osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej. Natomiast z małżeństwa wynika powinowactwo między małżonkiem a krewnymi drugiego małżonka (art. 618 § 1 K.r.o.). Przepis art. 128 K.r.o. jednoznacznie wskazuje więc, że obowiązek alimentacyjny ciąży jedynie na osobach spokrewnionych w linii prostej oraz na rodzeństwie. Zgodnie zaś z art. 129 § 1 K.r.o. obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. Nawet dokonanie wykładni celowościowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. nie może bowiem skutkować przyznaniem świadczenia pielęgnacyjnego innemu członkowi rodziny, w sytuacjach, w których współmałżonek osoby wymagającej opieki ma obiektywną możliwość jej sprawowania (pozwala mu na to wiek i stan zdrowia) lecz odmawia jej sprawowania. Nie ma przy tym znaczenia, jakie są subiektywne przyczyny tej odmowy, a więc np. to, że zdrowy współmałżonek nie chce zrezygnować z pracy zawodowej w celu sprawowania opieki, a wolę takiej rezygnacji wyraża inny członek rodziny (por. wyrok WSA w Gdańsku z 2 lipca 2020 r. III SA/Gd 152/20; dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, orzeczenia.nsa.gov.pl). Odnosząc powyższe rozważania do realiów opisywanej sprawy stwierdzić należy, że skoro córki małżonek L. D. żyje i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to brak jest podstaw prawnych do uwzględnienia wniosku skarżącego, będącego synem osoby wymagającej opieki. Sam skarżący w znajdującym się w nadesłanych aktach administracyjnych oświadczeniu z dnia [...] kwietnia 2020 r. podniósł, że jego ojciec a zarazem małżonek L. D. – R. D., nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, niemniej nie może opiekować się żoną ponieważ jest zarejestrowany we właściwym urzędzie pracy i aktywnie poszukuje zatrudnienia. Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. jest jednoznaczny i nie pozostawia uznaniu organów administracji kwestii przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy małżonek osoby wymagającej opieki żyje i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Pominięcie osób zobowiązanych do alimentacji z powodów niewskazanych wprost w ustawie nie jest w ocenie Sądu działaniem właściwym i nie stanowi o dokonaniu wykładni celowościowej lub funkcjonalnej przepisów u.ś.r. Organy nie są również władne do oceny stanu zdrowia lub okoliczności życiowych stron i dokonywania własnej oceny w przedmiocie tego, czy stan zdrowia osób zobowiązanych do alimentacji lub ich sytuacja życiowa wypełnia hipotezę do uznania ich za osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności. W związku z powyższym, działając na podstawie art. 151 P.p.s.a., Sąd skargę oddalił.