I OSK 2756/19

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Olga Żurawska-Matusiak po rozpoznaniu w dniu 14 listopada 2019 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej T. Sp. z o.o. z siedzibą w P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 18 lipca 2019 r. sygn. akt II SA/Op 220/19 o odrzuceniu skargi w sprawie ze skargi T. Sp. z o.o. z siedzibą w P. na pismo prezesa Sądu Okręgowego w O. z dnia [...] kwietnia 2019 r., sygn. akt [...] w przedmiocie odmowy udostępnienia akt sprawy sądowej postanawia: oddalić skargę kasacyjną. UZASADNIENIE Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu postanowieniem z 18 lipca 2019 r., sygn. akt II SA/Op 220/19 odrzucił skargę T. Sp. z o.o. z siedzibą w P. (dalej: "skarżąca") na pismo Prezesa Sądu Okręgowego w O. z [...] kwietnia 2019 r., sygn. akt [...] w przedmiocie udostępnienia akt sprawy sądowej. Sąd pierwszej instancji wskazał, że przedmiotowym pismem Prezes Sądu Okręgowego w O. po rozpoznaniu wniosku K. S. (działającego w imieniu skarżącej) odmówił udostępnienia akt sprawy o separację, toczącej się przez Sądem Okręgowym w O., o sygn. [...]. Z akt powołanej sprawy wynika, że skarżąca jest wierzycielem w stosunku do jednej ze stron ww. postępowania i z tego tytułu wywodzi prawo do zapoznania się z aktami sprawy, w celu zaspokojenia swoich roszczeń. Zaskarżając do Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu pismo Prezesa Sądu Okręgowego w O. z [...] kwietnia 2019 r., skarżąca szczegółowo opisała przebieg postępowania egzekucyjnego wskazując, że wydanie wyroku w sprawie o separację i w konsekwencji zasądzenie alimentów na rzecz małżonki dłużnika, czyni bezskuteczną egzekucję na jej rzecz, co wynika z pisma komornika z [...] sierpnia 2018 r., sygn. akt [...]. W ocenie skarżącej, jest ona podmiotem uprawnionym w rozumieniu art. 887 § 1 k.p.c. do wglądu do akt sprawy o separację, a odmowa w tym zakresie jest aktem z zakresu administracji publicznej, wymienionym w art. 3 § 2 pkt 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U z 2018 r., poz. 1302 ze zm., dalej: "p.p.s.a."). W ocenie Sądu pierwszej instancji zarówno zaskarżone pismo odmowne z [...] kwietnia 2019 r., ani postępowanie na skutek którego doszło do jego wydania, nie wykazują cech o charakterze administracyjno-prawnym, podlegającym rozpoznaniu przez sądy administracyjne na zasadzie art. 3 i 4 p.p.s.a. W szczególności, okoliczności sprawy nie wskazują na wydanie aktu w trybie art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a., czyli przepisu prawa przytaczanego przez skarżącego, jako podstawa prawna żądania niniejszej skargi. Zdaniem Sądu, stan faktyczny i prawny sprawy wskazują jednoznacznie na jej cywilny charakter, przede wszystkim z tego względu, że dotyczy ona postępowania toczącego się przed sądem powszechnym, w sprawie o separację, regulowanej przepisami Działu V ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2017 r. poz. 682, z późn. zm.). Pogląd ten potwierdza sama skarżąca, bowiem swego prawa do wglądu akt sprawy cywilnej o sygn. [...] upatruje on w art. 887 § 1 k.p.c., zgodnie z którym - z mocy samego zajęcia wierzyciel może wykonywać wszelkie prawa i roszczenia dłużnika, a na żądanie wierzyciela komornik wydaje mu odpowiednie zaświadczenie. Dodatkowo, skarżąca powołuje się na § 103 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 grudnia 2015 r. - Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz.U. z 2015 r. poz. 2316, z późn. zm.). Udostępnienie akt sprawy cywilnej następuje natomiast według procedury cywilnej, dlatego podstawę procesową rozpoznania wniosku strony skarżącej o udostępnienie akt takiej sprawy, stanowił art. 525 k.p.c., zgodnie z którym o dostępności akt sprawy dla uczestników postępowania oraz za zezwoleniem przewodniczącego dla każdego, kto potrzebę przejrzenia dostatecznie usprawiedliwi. Mając powyższe na uwadze Sąd pierwszej instancji uznał, że czynności prezesa sądu powszechnego, podejmowane na podstawie art. 525 k.p.c., nie podlegają kontroli sądu administracyjnego. W związku z tym skarga nie mieści się w zakresie właściwości sądu administracyjnego, stąd należało uznać ją za niedopuszczalną, co w świetle art. 58 § 1 pkt 1 p.p.s.a. stanowi przesłankę jej odrzucenia. Skarżąca na powyższe postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu złożyła skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zaskarżonemu postanowieniu zarzuciła naruszenie art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a., przez jego niezastosowanie. W ocenie skarżącej odmowa udzielenia dostępu do akt sprawy została podjęta w sprawie indywidualnej (w sprawie wniosku skarżącej), ma charakter publicznoprawny (została wydana przez publiczny organ administracji sądów powszechnych) oraz dotyczy uprawnień wynikających z przepisów prawa. Tym samym przedmiotowa odmowa stanowi akt lub czynność, o którym mowa w art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a. Wskazując na powyższe skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości oraz o rozpoznanie sprawy na rozprawie. W odpowiedzi na skargę kasacyjną prezes Sądu Okręgowego w O. wniósł o jej oddalenie oraz o zasądzenie od skarżącej na jego rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga kasacyjna jest nie zasadna i podlega oddaleniu. Odnosząc się w pierwszej kolejności do wniosku o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie należy podkreślić, że zgodnie z art. 182 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny może rozpoznać na posiedzeniu niejawnym skargę kasacyjną od postanowienia wojewódzkiego sądu administracyjnego kończącego postępowanie w sprawie. Ponieważ zaskarżone rozstrzygnięcie stanowi tego rodzaju postanowienie, a Sąd nie jest związany w tym zakresie wnioskiem strony, uwzględniając zasadę szybkiego i sprawnego przeprowadzenia postępowania (art. 7 p.p.s.a.), nadto z uwagi na występujący w sprawie jedynie problem prawny, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym. Stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, a z urzędu bierze pod uwagę nieważność postępowania, której przesłanki zostały enumeratywnie wymienione w § 2 art. 183 tej ustawy. Wywołane skargą kasacyjną postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym podlega zasadzie dyspozycyjności i nie polega na ponownym rozpoznaniu sprawy w jej całokształcie, lecz ogranicza się do rozpatrzenia poszczególnych zarzutów przedstawionych w skardze kasacyjnej w ramach wskazanych podstaw kasacyjnych. Istotą tego postępowania jest bowiem weryfikacja zgodności z prawem orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego oraz postępowania, które doprowadziło do jego wydania. Wychodząc z tego założenia, należy zaznaczyć, że wobec niestwierdzenia z urzędu nieważności postępowania (art. 183 § 2 p.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny ogranicza swoje rozważania do oceny zasadności zarzutu podniesionego w skardze kasacyjnej. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zarzut naruszenia art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a. należy uznać za bezpodstawny. Stosownie do treści art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na inne niż określone w pkt 1-3 akty lub czynności z zakresu administracji publicznej dotyczące uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa, z wyłączeniem aktów lub czynności podjętych w ramach postępowania administracyjnego określonego w ustawie z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1257 oraz z 2018 r. poz. 149 i 650), postępowań określonych w działach IV, V i VI ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2018 r. poz. 800, z późn. zm.), postępowań, o których mowa w dziale V w rozdziale 1 ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej (Dz. U. z 2018 r. poz. 508, 650, 723, 1000 i 1039), oraz postępowań, do których mają zastosowanie przepisy powołanych ustaw. W świetle wypracowanego stanowiska doktryny dla uznania określonej prawnej formy działania organu administracji za akt lub czynność, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a., powinna się ona charakteryzować następującymi elementami: 1. nie może być decyzją ani postanowieniem wydanym w postępowaniu jurysdykcyjnym, egzekucyjnym lub zabezpieczającym, zaskarżalnymi na podstawie art. 3 § 2 pkt 1-3 p.p.s.a.; 2. musi mieć charakter zewnętrzny, tj. zostać skierowana do podmiotu niepodporządkowanego organizacyjnie ani służbowo organowi wydającemu dany akt lub podejmującemu daną czynność; 3. powinna zostać skierowana do konkretnego, zindywidualizowanego adresata; 4. ma dotyczyć spraw z zakresu administracji publicznej, a więc obejmować władcze działania organów administracji publicznej, którymi o treści uprawnienia lub obowiązku przesądza jednostronnie podmiot wykonujący administrację publiczną, a adresat jest tym działaniem związany; 5. powinna obejmować uprawnienia lub obowiązki wynikające z przepisów powszechnie obowiązującego prawa (zob. T. Woś (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, wydanie VI, WK 2016, J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, wydanie V, Lexis Nexis 2011). Zgodzić należy się ze skarżącą kasacyjnie, iż odmowa udostępnienia akt została skierowana do konkretnego, zindywidualizowanego adresata, jak również, że dotyczy ona uprawnień z przepisów prawa. Jednakże nie można przyjąć, iż przedmiotowe pismo z 26 kwietnia 2019 r. odnosi się do kwestii z zakresu administracji publicznej. Zwrócić należy uwagę, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego jednolicie przyjmuje się, iż zawarte w art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a. sformułowanie "z zakresu administracji publicznej" należy rozumieć w ujęciu materialnym. Działalność z zakresu administracji publicznej obejmuje w tym znaczeniu sprawy administracyjne, a więc zadania i kompetencje w zakresie władzy wykonawczej, wykonywane w formie władczej, którą cechuje jednostronność działania, moc wiążąca oraz dopuszczalność stosowania przymusu. Za zasadniczy element charakterystyczny dla określenia aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej uważany być musi element władztwa administracyjnego (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z 28 listopada 2012 r., II OSK 2665/12, z 24 maja 2019 r., I OSK 820/19 oraz B. Adamiak, Z problematyki właściwości sądów administracyjnych (art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a.), ZNSA nr 2(5) 2006, s. 14-15). Zaskarżone w niniejszej sprawie pismo z [...] kwietnia 2019 r. stanowi odpowiedź na wniosek skarżącej o udostępnienie jej przez Sąd Okręgowy w O. akt sądowych w sprawie o sygn. akt [...] na podstawie art. 9 k.p.c. Tym samym skarżąca jednoznacznie określiła podstawę prawną swojego żądania. Stosownie do treści art. 9 § 1 k.p.c. rozpoznawanie spraw odbywa się jawnie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Strony i uczestnicy postępowania mają prawo przeglądać akta sprawy i otrzymywać odpisy, kopie lub wyciągi z tych akt. Treść protokołów i pism może być także udostępniana w postaci elektronicznej za pośrednictwem systemu teleinformatycznego obsługującego postępowanie sądowe (system teleinformatyczny) albo innego systemu teleinformatycznego służącego udostępnianiu tych protokołów lub pism. Prawo dostępu do akt sądowych sądu powszechnego osobom nie będącymi stronami czy uczestnikami postępowania wynika z art. 525 k.p.c., zgodnie z którym akta sprawy dostępne są dla uczestników postępowania oraz za zezwoleniem przewodniczącego dla każdego, kto potrzebę przejrzenia dostatecznie usprawiedliwi. To zatem przewodniczący wydziału decyduje o udostępnieniu akt sądowych innym osobom mniemających uprawnień procesowych. Z treści obowiązującego, w czasie rozpoznawania wniosku o udostępnienie akt, rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 grudnia 2015 r. Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz.U. z 2015 r., poz. 2316, dalej jako: "rozporządzenie") wynika, że przewodniczący zezwala na udostępnienie akt w formie zarządzenia (§ 100 ust. 1 i ust. 2 rozporządzenia). Wedle art. 103 § 1 rozporządzenia, wnioskodawca nie będący stroną postępowania winien nadto wykazać istnienie uprawnienia wynikającego z przepisów prawa. W piśmiennictwie przyjmuje się, że odmowa zezwolenia nie podlega zaskarżeniu (por. Manowska Małgorzata (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom II. Art. 506-1217, wyd. III). Mając powyższe na uwadze, nie powinno budzić wątpliwości, że odmowa udostępnienia akt sądowych przez sąd powszechny nie jest wynikiem władztwa administracyjnego. Nie stanowi zatem aktu lub czynności z zakresu administracji publicznej, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a. Przewodniczący wydziału decydując bowiem o tym, czy dana osoba wykazała w dostateczny sposób istnienie uprawnienia wynikającego z przepisów prawa, wydaje zarządzenie w trybie postępowania regulowanego przez przepisy procedury cywilnej. Sąd administracyjny nie może zatem zostać uznany za właściwy do kontrolowania prawidłowości stosowania przez sąd powszechny przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, jak i rozporządzeń wydanych na podstawie ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych. W konsekwencji w niniejszej sprawie brak jest podstaw do uznania, że Sąd pierwszej instancji przy rozpoznawaniu niniejszej sprawy naruszył art. 3 ust. 2 pkt 4 p.p.s.a. Z tych wszystkich względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 182 § 1 i 3 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. Odnosząc się do wniosku strony o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego należy zauważyć, że Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z 4 lutego 2008 r., sygn. akt I OPS 4/07 wyjaśnił, iż przepisy art. 203 i 204 p.p.s.a. nie mają zastosowania, gdy przedmiotem skargi kasacyjnej jest postanowienie Sądu pierwszej instancji kończące postępowanie w sprawie. Do wspomnianej kategorii należy postanowienie o odrzuceniu skargi.