II SA/Łd 713/18

SENTENCJA Dnia 23 listopada 2018 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski, Sędziowie Sędzia WSA Magdalena Sieniuć (spr.), Sędzia WSA Joanna Tarno, Protokolant Sekretarz sądowy Izabela Bielińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 listopada 2018 roku sprawy ze skargi A. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę. a.bł. UZASADNIENIE Zaskarżoną decyzją z dnia [...] r., znak:[...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] r. odmawiającą umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Jak wynika z akt sprawy, ww. decyzją z dnia [...]r. Prezydent Miasta Ł. po rozpatrzeniu wniosku z dnia 11 stycznia 2018 r. odmówił A. P. umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 grudnia 2016 r. do 31 maja 2017 r. w wysokości 3.000,00 zł. Odwołanie od powyższej decyzji do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. złożyła skarżąca, wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy i uwzględnienie trudnej sytuacji dochodowej rodziny, która to powinna skutkować umorzeniem nienależnie pobranych świadczeń. Skarżąca nie zgodziła się ze stwierdzeniem, iż świadczenia z funduszu alimentacyjnego na dziecko D. B. za okres od dnia 1 grudnia 2016 r. do 31 maja 2017 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi, w sytuacji gdy powyższe świadczenie zostało przyznane decyzją po spełnieniu ustawowych przesłanek i nie było wiadome, iż dłużnik alimentacyjny nie żyje. Po rozpatrzeniu powyższego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. przywołaną na wstępie decyzją z dnia [...] r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazało, że w sprawie znajdują zastosowanie przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r., poz. 554 ze zm.), powoływanej dalej jako: "ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów", przywołując przy tym art. 23 ust. 1 i 1 a oraz art. 2 pkt 7 lit. a-g wskazanej ustawy. Następnie wyjaśniło, że decyzją z dnia [...] r. Prezydent Miasta Ł., po rozpatrzeniu wniosku z dnia 27 października 2016 r., przyznał skarżącej świadczenie z funduszu alimentacyjnego na dziecko D. B. w kwocie 500,00 zł miesięcznie na okres od 1 października 2016 r. do 30 września 2017 r., po czym wznowił postępowanie w sprawie i decyzją z dnia [...] r. uchylił powyższą decyzję oraz orzekł o przyznaniu skarżącej świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz D. B. w kwocie 500,00 zł miesięcznie na okres od 1 października 2016 r. do 30 listopada 2016 r. i odmówił prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1 grudnia 2016 r. Następnie decyzją z dnia [...] r. Prezydent Miasta Ł. orzekł o uznaniu świadczeń z funduszu alimentacyjnego na dziecko D. B. za okres od 1 grudnia 2016 r. do 31 maja 2017 r. za nienależnie pobrane i zażądał ich zwrotu w łącznej wysokości 3.000,00 zł. Decyzję tę Kolegium utrzymało w mocy w drodze decyzji z dnia [...] r. nr [...]. Jednocześnie organ odwoławczy wskazał, że wobec faktu, iż w odwołaniu od decyzji z dnia [...] r. skarżąca złożyła wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. postanowieniem z dnia [...] r. uznało się za niewłaściwe w sprawie i przekazało wniosek o umorzenie zgodnie z właściwością Prezydentowi Miasta Ł.. Prezydent Miasta Ł., po rozpatrzeniu powyższego wniosku, ustalił, że nie wystąpiły szczególne okoliczności uzasadniające umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, o którym mowa w art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i orzekł o odmowie umorzenia w całości nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 grudnia 2016 r. do 31 maja 2017 r. Podzielając to stanowisko, organ odwoławczy podkreślił, że umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dotycząca rodziny uniemożliwia stronie wywiązanie się z ciążącego na niej obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Zdaniem organu II instancji, wniosek skarżącej został rozpatrzony przy uwzględnieniu jej sytuacji dochodowej i rodzinnej, a wyciągniętych na tej podstawie wniosków nie można uznać za dowolne. Trudna sytuacja dochodowa nie stanowi sama w sobie przesłanki, która umożliwiłaby umorzenie należności z tytułu świadczeń nienależnie wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej. Organ odwoławczy podkreślił przy tym, że ze zgromadzonych w sprawie dokumentów wynika, że rodzina skarżącej składa się z 4 osób, a w jej skład wchodzą: skarżąca (39 I.) i jej partner – M. W. (48 I.) oraz dwoje dzieci D. B. (16 I.) i J. W. (9 I.). Zarówno skarżąca, jak i jej partner nie pracują, są zarejestrowani w Powiatowym Urzędzie Pracy, bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych. Rodzina nie korzysta z pomocy społecznej i dodatku mieszkaniowego, deklaruje, że miesięczne opłaty wynoszą 1200-1300 zł. Wykazywanym źródłem utrzymania rodziny są świadczenia przyznane dzieciom: stypendium szkolne w wysokości 2572,80 zł (za okres od stycznia do czerwca 2018 r.) oraz świadczenia wychowawcze 1000,00 zł i zasiłki rodzinne 248,00zł. Rodzina zajmuje lokal, za który czynsz w wysokości ok. 596 zł wnoszony jest na bieżąco. W przeprowadzonym postępowaniu rodzina nie przedstawiła dokumentów dotyczących złej sytuacji zdrowotnej bądź też dokumentów twierdzących, że w rodzinie występuje niepełnosprawność, czy też występują jakieś przeszkody w podjęciu pracy. W wyniku analizy tych okoliczności Kolegium stwierdziło, że chociaż sytuacja materialna strony w istocie jest trudna i może wymagać szeregu wyrzeczeń, to jednak sytuacja ta nie może zostać uznana za wystarczającą przesłankę uzasadniającą umorzenie zadłużenia. W tym kontekście, organ, odwołując się do poglądów orzecznictwa, podkreślił, że sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń, a nie względem wszystkich rodzin. Chodzi więc o sytuacje nadzwyczajne, których nie sposób przewidzieć przy dochowaniu nawet najwyższej staranności, sytuacje nagłe, niespodziewane. Wychodząc z tych przesłanek organ odwoławczy stwierdził, że w sprawie nie zachodzą żadne okoliczności o charakterze szczególnym czy nadzwyczajnym, niezależnym od skarżącej - zarówno ona, jak i jej partner są osobami zdolnymi do pracy, w wieku pełnej aktywności zawodowej, nie ma przeszkód wykluczających ich z rynku pracy, mogą zatem i powinni podjąć starania w celu poprawy swojej sytuacji materialnej i spłaty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Dodał również, że rekordowo niski poziom bezrobocia powoduje, że na rynku pracy pojawiają się nowe wyzwania i pracodawcy poszukują pracowników, a rynek pracy zawiera szeroką gamę ofert pracy z różnymi warunkami zatrudnienia zarówno w kwestii dni zatrudnienia, jak i czasu pracy. Powyższe, zdaniem organu II instancji, sprzyja osobom poszukującym pracy. Bezrobocie, bierna postawa skarżącej i jej partnera w niepodejmowaniu żadnych działań w celu aktywizacji zawodowej i poprawy swojej sytuacji finansowej nie może być postrzegane jako okoliczność szczególna, czy nadzwyczajna. Organ odwoławczy wskazał także, że w rodzinie nie występuje niepełnosprawność, czy problemy zdrowotne, a także nie ma żadnych przeszkód do podjęcia zatrudnienia obecnie i w przyszłości, nie ma też przeszkód dla spłaty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W podsumowaniu Kolegium wskazało, iż zaistniała w sprawie sytuacja - wyeliminowanie decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego na dziecko D. B. - z obrotu prawnego w trybie wznowieniowym i odmowa przyznania tych świadczeń w okresie od 1 grudnia 2016 r. do 31 maja 2017 r. - wypełnia definicję świadczeń nienależnie pobranych określoną w art. 2 pkt 7 lit. c przedmiotowej ustawy. Należność z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłacona skarżącej w łącznej kwocie 3.000,00 zł stanowi nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego, do których zwrotu zobowiązano ją ostateczną decyzją z dnia [...] r. Organ II instancji dodał przy tym, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacane są w zastępstwie osób zobowiązanych do alimentacji, które z różnych powodów nie są w stanie swych zobowiązań regulować samodzielnie, stąd z czasową pomocą dla ich rodzin wychodzą organy państwa. Śmierć osoby zobowiązanej do alimentacji (dłużnika alimentacyjnego) powoduje, iż osoba uprawiona do alimentów mimo bezskuteczności egzekucji alimentów przestaje spełniać przesłanki do uzyskania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, niezależnie od swej woli. Wraz ze śmiercią dłużnika alimentacyjnego ustało prawo osoby uprawnionej do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Organ odwoławczy podkreślił, że środki budżetowe przeznaczone na świadczenia alimentacyjne w gminach stanowią środki publiczne. Społeczeństwo i jego obywatele powinni mieć pewność, że organy Państwa dbają o wykorzystywanie środków publicznych w sposób zgodny z ich przeznaczeniem. W przypadku umorzenia środków nienależnie pobranych, gdy nie zachodzi wyjątkowa sytuacja, organ mógłby narazić się na zarzut marnotrawienia środków publicznych. W tej sytuacji pouczenie skarżącej o możliwości skorzystania z innego rodzaju przywilejów, o jakich mowa w art. 23 ust. 8 powołanej ustawy, tj. o rozłożeniu na raty lub odroczenia terminu płatności zobowiązania, jest adekwatne do stanu faktycznego sprawy. W ocenie organu II instancji rolą skarżącej powinno być skorzystanie z proponowanego dobrodziejstwa i wystąpienie o jego udzielenie do organu I instancji. Skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi A. P. Skarżąca podniosła, że decyzje organów obu instancji są dla niej krzywdzące, pobierając świadczenie alimentacyjne działała w słusznej wierze, nie mając świadomości, iż dłużnik alimentacyjny nie żyje i że w związku z tym świadczenie z funduszu alimentacyjnego przestaje się małoletniemu należeć. Jednocześnie skarżąca wskazała, że wyrokiem Sądu Rejonowego IX Wydziału Rodzinnego w Ł. w maju 2009 r. zasądzone zostały od ojca D. alimenty w kwocie 500 zł miesięcznie. Ojciec małoletniego od tamtego czasu nie utrzymywał kontaktów z dzieckiem, a także nie płacił na utrzymanie małoletniego. Dodatkowo podniosła, że wystąpiła w imieniu małoletniego do Centrum Świadczeń Socjalnych o przyznanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Świadczenie zostało przyznane i było wypłacane co miesiąc w kwocie 500 zł. O śmierci dłużnika dowiedziała się z pisma, jakie otrzymała dnia 19 czerwca 2017 r. z Centrum Świadczeń Socjalnych z informacją, że wraz ze zgonem dłużnika jego zobowiązanie do alimentów wygasło, a skarżącą zobowiązano do zwrotu pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za ten okres. Z uwagi na powyższe skarżąca wniosła o rozpatrzenie sprawy i rozstrzygnięcia jej biorąc pod uwagę brak jej świadomości o śmierci dłużnika alimentacyjnego i wiążącego się z tym dalszego nieświadomie pobieranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Dodała, że pobrane świadczenie na małoletniego od 1 grudnia 2016 r. do 31 maja 2017 r. zostały wydane zgodnie z przeznaczeniem na bieżące potrzeby dziecka, które zostały już dawno zużyte. Wniosła również o umorzenie kwoty 3000 zł, która podlega zwrotowi. Podkreśliła przy tym, że obecnie jej sytuacja materialna jest ciężka. Jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku. Partner, z którym tworzy gospodarstwo domowe, aktualnie jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku. Wychowuje dwójkę dzieci w wieku szkolnym i ponosi comiesięczne wydatki związane z mieszkaniem. Sytuacja jej rodziny jest więc na tyle ciężka, że zwrot sumy 3000 zł jest niemożliwy. Do skargi skarżąca załączyła kserokopię zaskarżonej decyzji. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Skarga podlega oddaleniu. Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 1066 ze zm.) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302), dalej jako: "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach owej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne. Uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy, lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także dając podstawę do wznowienia postępowania - art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.). Ponadto należy wskazać, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Biorąc pod uwagę tak zakreśloną kognicję sądów administracyjnych i przyczyny wzruszenia decyzji organów administracji publicznej Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu, co uzasadnia oddalenie skargi w całości. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r., poz. 554 ze zm.), powoływanej w niniejszym uzasadnieniu także jako: "ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów". Zgodnie z art. 23 ust. 1 tej ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. W myśl zaś art. 23 ust. 8 powołanej ustawy organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Z powołanych przepisów wynika, że decyzja w zakresie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń pozostaje w sferze tzw. uznania administracyjnego i jest odstępstwem od ogólnej zasady, że nienależnie pobrane świadczenie należy zwrócić. Oznacza to zatem, że umorzenie takich świadczeń dopuszczalne jest wyjątkowo i tylko wtedy, gdy zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Przy czym pod pojęciem "sytuacji rodziny" należy rozumieć sytuację finansową rodziny, w tym możliwości zarobkowe jej członków, skoro rozważeniu podlega umorzenie świadczeń pieniężnych. W związku z tym należy oceniać obiektywną możliwość spłaty zadłużenia, uwzględniając przy tym okoliczności jego powstania, a także biorąc pod uwagę zdarzenia zaistniałe po ustaleniu nienależności pobierania świadczeń, które z przyczyn niezależnych od świadczeniobiorcy uniemożliwiałyby mu zwrócenie długu. Z akt niniejszej sprawy wynika, że rodzina skarżącej składa się z 4 osób, a w jej skład wchodzą: skarżąca (39 I.) i jej partner – M. W. (48 I.) oraz dwoje dzieci: D. B. (16 I.) i J. W. (9 I.). Skarżąca i jej partner nie pracują, są zarejestrowani w Powiatowym Urzędzie Pracy, bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych. Rodzina nie korzysta z pomocy społecznej i dodatku mieszkaniowego, deklaruje, że miesięczne opłaty wynoszą 1200-1300 zł. Żródłem utrzymania rodziny są świadczenia przyznane dzieciom: stypendium szkolne w wysokości 2572,80 zł (za okres od stycznia do czerwca 2018 r.) oraz świadczenia wychowawcze 1000,00 zł i zasiłki rodzinne 248,00zł. Rodzina zajmuje lokal, za który czynsz w wysokości około 596 zł wnoszony jest na bieżąco. Skarżąca nie przedstawiła przy tym żadnych dokumentów mających potwierdzać złą sytuację zdrowotną, czy niepełnosprawność w rodzinie ani też nie wykazała, aby występowały jakieś przeszkody w podjęciu pracy przez nią i partnera. Biorąc pod uwagę te okoliczności, w ocenie Sądu, organy trafnie przyjęły, że choć sytuacja skarżącej jest trudna i może wymagać szeregu wyrzeczeń, to jednak nie może być uznana za wystarczająca przesłankę uzasadniającą umorzenie zadłużenia. Podkreślić przy tym należy, że w kontekście przywołanego art. 23 ust. 8 powołanej ustawy, to na skarżącej ciążył obowiązek wykazania, że zaistniały "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny". Powyższą przesłankę, jak podnosi się w orzecznictwie sądów administracyjnych, należy interpretować z uwzględnieniem okoliczności, że co do zasady do świadczeń z funduszu alimentacyjnego uprawnione są jedynie osoby o niewysokich dochodach, spełniające tzw. kryterium dochodowe. Oznacza to, że trudna sytuacja materialna danej rodziny sama przez się nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a nie w stosunku do wszystkich innych rodzin. Chodzi więc o sytuacje nadzwyczajne, których nie sposób przewidzieć przy dochowaniu nawet najwyższej staranności, sytuacje nagłe, niespodziewane (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 1 sierpnia 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 973/13, dostępny pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl). Taka zaś sytuacja, w obliczu przedstawionych powyżej okoliczności, nie występuje w niniejszej sprawie. Zauważyć przy tym należy, że skarżąca nie przedstawiła żadnych dokumentów mających potwierdzać złą sytuację zdrowotną, czy niepełnosprawność w rodzinie ani też nie wykazała, aby występowały jakieś przeszkody w podjęciu pracy przez nią i partnera. Uwagę zwraca w tym kontekście fakt, że skarżąca i jej partner są osobami w wieku pełnej aktywności zawodowej, nie zachodzą przeszkody wykluczające ich z rynku pracy, mogą zatem – jak trafnie podkreślił organ odwoławczy – i powinni podjąć starania w celu poprawy swojej sytuacji materialnej i spłaty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Tym samym bezrobocie, bierna postawa skarżącej i jej partnera w niepodejmowaniu żądanych działań w celu aktywizacji zawodowej i poprawy ich sytuacji finansowej, nie mogą być postrzegane jako okoliczność szczególna czy nadzwyczajna uzasadniająca umorzenie przedmiotowych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Biorąc pod uwagę powyższe, należało zatem uznać, że organy orzekające w sprawie prawidłowo oceniły sytuację osobistą, zdrowotną i rodzinną skarżącej i trafnie odmówiły jej umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, nie przekraczając granic uznania administracyjnego. Zasadnie przy tym przyjęły, że podjęcie innego rozstrzygnięcia, zgodnego z żądaniem skarżącej, wobec przedstawionych przez nią okoliczności, mogłoby je narazić się na zarzut marnotrawienia środków publicznych. Prawidłowo też pouczyły skarżącą, iż w tej sytuacji może ubiegać się o rozłożenie na raty lub odroczenie terminu płatności przedmiotowego zobowiązania. Reasumując, Sąd uznał działanie organów orzekających w niniejszej sprawie za zgodne z regulacją prawa materialnego, nie dopatrzył się przy tym naruszeń przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co skutkowało oddaleniem skargi w całości. Z powyższych względów, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku. A.B.