I OSK 884/13

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Joanna Runge-Lissowska sędzia NSA Arkadiusz Despot-Mładanowicz sędzia del. NSA Tomasz Zbrojewski (spr.) Protokolant starszy sekretarz sądowy Joanna Drapczyńska po rozpoznaniu w dniu 27 listopada 2013 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 5 lutego 2013 r. sygn. akt II SA/Bk 777/12 w sprawie ze skargi J.B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego oddala skargę kasacyjną. UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 5 lutego 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku, po rozpoznaniu skargi J.B., uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] sierpnia 2012 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego. W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji przyjął następujące okoliczności faktyczne i prawne: J.B. zwrócił się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie [...] o umorzenie obciążających go należności, wypłaconych na rzecz małoletnich dzieci z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Wnioskodawca podał, że znajduje się w trudnej sytuacji rodzinnej i materialnej. Zamieszkuje z konkubiną, czwórką małoletnich dzieci (dwoje własnych, dwoje konkubiny). Oboje z konkubiną nie pracują, utrzymują się ze świadczeń opieki społecznej. Strona nie posiada żadnego majątku, a z powodu zadłużeń czynszowych została orzeczona eksmisja. Dzieci nie mają uprawnień do renty rodzinnej po zmarłej matce. Wnioskodawca posiada uprawnienia kierowcy TIR, lecz nie może podjąć pracy w tym zawodzie, gdyż został skazany wyrokiem karnym za fałszowanie tachografu, co dyskwalifikuje go w ocenie ewentualnych pracodawców. Ukończył kurs spawacza, lecz z powodu zwłoki organu w wystawieniu świadectwa obecnie nie może starać się o pracę w tym zawodzie. Decyzją z dnia [...] lipca 2012 r. Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie, na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 z późn. zm.), odmówił umorzenia należności. Organ uznał, że sytuacja dochodowa i rodzinna J.B. nie jest sytuacją szczególną, nie jest efektem czynników obiektywnych, niezależnych od zobowiązanego. Organ wskazał, że wnioskodawca ma możliwość poprawy sytuacji materialnej poprzez: uzyskanie świadczeń rodzinnych i rentowych na rzecz dzieci, ubieganie się przez konkubinę o świadczenia rodzinne na własne dzieci, wsparcie od znajomych w postaci pożyczek finansowych, wykazania większej aktywności w celu znalezienia jakiejkolwiek pracy zważywszy na dobry stan zdrowia i wiek wnioskodawcy (49 lat). Organ ocenił wnioskodawcę jako osobę zaradną życiowo, ponieważ od wielu lat korzysta ze środków opieki społecznej, podejmował prace społeczno-użyteczne, zadeklarował udział w kursie spawania. O nadzwyczajnej sytuacji życiowej nie może świadczyć okoliczność przejęcia opieki nad małoletnimi dziećmi (po śmierci żony). Bierna postawa wnioskodawcy przejawiająca się w niepłaceniu alimentów nie może przemawiać na jego korzyść, zaś wykonywanie władzy rodzicielskiej stwarza kolejny powód do uwolnienia się strony od obowiązku zwrotu kwot zobowiązania. Po rozpatrzeniu odwołania J.B., decyzją z dnia [...] sierpnia 2012 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku, J.B. podniósł, że argumenty organu są skierowane przeciwko niemu, a żaden fakt nie został opisany na jego korzyść. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium w B. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Uwzględniając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku stwierdził, że uzasadnienia decyzji organów obu instancji nie pozwalają skontrolować prawidłowości uznania przez organy braku zaistnienia przesłanek do umorzenia całkowitego lub częściowego kwoty alimentów wypłaconych z funduszu alimentacyjnego na rzecz małoletnich dzieci. W opinii Sądu I instancji w motywach decyzji zabrakło dogłębnej oceny aktualnej sytuacji życiowej, rodzinnej, zawodowej i finansowej skarżącego, która pozwoliłaby na stwierdzenie, że jest on w stanie spłacić kwotę ponad 35.000 zł zadłużenia alimentacyjnego wraz z odsetkami. Organy nie wzięły pod uwagę sytuacji rodzinnej skarżącego, która uległa zmianie po śmierci jego byłej żony. Nie wyjaśniono, czy dzieci skarżącego otrzymały rentę rodzinną po zmarłej matce. Powołując się zaś na perspektywę zatrudnienia skarżącego jako kierowcy, organ nie powziął informacji o karalności skarżącego, co potencjalnie zmniejsza szanse zatrudnienia. zdaniem Sądu przy ocenie wniosku o umorzenie należności alimentacyjnych nie można marginalizować postawy dłużnika. Z okoliczności sprawy wynika zaś, że skarżący nie zachowuje się biernie, podejmuje czynności w celu przezwyciężenia trudnej sytuacji finansowej, rodzina (konkubinat) nie jest patologiczna, co winno przemawiać na korzyść strony. Organ nie wziął pod uwagę, że skarżący ma orzeczony nakaz eksmisji, nie wyjaśnił do końca kwestii uzyskania przez J.B. uprawnień spawacza i perspektywy zatrudnienia w tym zawodzie. W skardze kasacyjnej skierowanej do Naczelnego Sądu Administracyjnego Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. podniosło zarzut naruszenia przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: 1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 i art. 80 kpa poprzez uchylenie decyzji, choć w sprawie nie nastąpiło pominięcie przez organ żadnych dowodów i nie zaszła konieczność wyjaśniania sytuacji rodzinnej, zawodowej i dochodowej dłużnika alimentacyjnego; 2) art. 133 § 1 p.p.s.a. poprzez dokonanie niewłaściwej oceny zebranych dowodów i pominięcie faktu, że materiał dowodowy był wyczerpujący i pozwalał na dokonanie oceny co do wystąpienia przesłanek upoważniających do umorzenia należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego; 3) art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez przyjęcie, że przepis prawa materialnego wymaga, aby decyzję o odmowie umorzenia należności podejmować dopiero wówczas, gdy ustalone zostanie w postępowaniu administracyjnym, że zobowiązany do zwrotu tych należności jest w stanie je spłacić w takiej sytuacji rodzinnej i majątkowej, w jakiej znajduje się w dniu rozstrzygania sprawy; 4) art. 141 § 4 w zw. z art. 133 § 1 p.p.s.a. poprzez dokonanie błędnych ustaleń i nieadekwatnych wskazań co do dalszego postępowania, a w szczególności: - zalecenia wyjaśnienia, jaka jest sytuacja rodzinna dłużnika, który po śmierci żony przejął obowiązki pełnego utrzymania dzieci, podczas gdy dotychczas koszty te były podzielone na oboje rodziców, co mija się z prawdą; - wyjaśnienia, czy dzieci otrzymały rentę rodzinną po matce, podczas gdy organy miały wiedzę, że takie świadczenie nie zostało przyznane; - zalecenia uzyskania informacji o karalności dłużnika i wyjaśnienia kwestii uzyskania uprawnień spawacza oraz perspektywy zatrudnienia w tym zawodzie, podczas gdy okoliczności te zostały uznane za udowodnione w oparciu o oświadczenie strony. Powołując takie zarzuty w ramach podstawy kasacyjnej Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. wniosło o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, a także o zasądzenie kosztów postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Podstawę materialnoprawną zaskarżonej do Sądu I instancji decyzji stanowi art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Decyzja organu w tym zakresie ma charakter uznaniowy, co wymaga od organu administracji wyjaśnienia stanu faktycznego jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści i załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego stan faktyczny rozpoznawanej sprawy został wyjaśniony, a organy administracji publicznej w sposób wyczerpujący zebrały informacje dotyczące sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy, która przedstawiona została w uzasadnieniu rozstrzygnięcia. Nie znajduje uzasadnienia twierdzenie Sądu I instancji, że organ nie wziął pod uwagę sytuacji rodzinnej skarżącego, która uległa zmianie po śmierci matki jego dzieci, jak również, że nie wyjaśnił, czy dzieci otrzymują rentę rodzinną. Niezrozumiały wydaje się być również zarzut Sądu I instancji, iż organ nie powziął informacji o karalności skarżącego za przestępstwo związane z zawodem kierowcy TIR, co potencjalnie zmniejsza szanse zatrudnienia. Z akt sprawy i uzasadnienia decyzji (jak również ze stanu faktycznego przyjętego za podstawę orzekania przez Sąd I instancji) wynika bowiem, że uzasadniając wniosek o umorzenie należności skarżący wskazał, iż dzieci nie mają uprawnień do renty rodzinnej, a mimo uprawnień kierowcy TIR skarżący ma trudności z podjęciem pracy w tym zawodzie, gdyż został skazany wyrokiem karnym za fałszowanie tachografu. Nietrafny jest także zarzut Sądu I instancji odnoszący się do niewyjaśnienia kwestii uzyskania przez stronę uprawnień spawacza i perspektywy zatrudnienia w tym zawodzie. Sąd nie wskazał bowiem, w jaki sposób ustalić należy istnienie "perspektyw" zatrudnienia w zawodzie i jakie prawdopodobieństwo zatrudnienia stanowi okoliczność mogącą mieć wpływ na rozstrzygnięcie. Należy zatem podzielić pogląd autora skargi kasacyjnej, że stan faktyczny sprawy został ustalony w sposób wyczerpujący, a organ posiadał wiedzę co do okoliczności wskazanych przez Sąd I instancji jako nieustalone. Powyższe nie może jednak, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, spowodować uchylenia zaskarżonego wyroku, gdyż mimo częściowo błędnego uzasadnienia Sąd I instancji zasadnie wyeliminował z obrotu prawnego wadliwą decyzję. Z treści art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nie wynika warunek zaistnienia nadzwyczajnych okoliczności, szczególnie określonego ważnego interesu dłużnika lub interesu publicznego czy innych okoliczności o charakterze wyjątkowym. Ustawodawca wskazał, że podejmując decyzję w ramach stosowania instytucji umorzenia należności organ powinien wziąć pod uwagę sytuację dochodową i rodzinną wnioskodawcy, co oznacza obowiązek rozważenia zasadności zastosowania instytucji umorzenia przez pryzmat zasad ogólnych, czyli istnienia interesu wnioskodawcy i interesu publicznego. Ten obowiązek nie został przez organy administracji wykonany w sposób prawidłowy. Ponadto uzasadnienie takich decyzji, zwłaszcza decyzji negatywnych, powinno jednoznacznie wskazywać przyczyny, dla których organ danej instytucji nie zastosował pomimo wystąpienia określonych okoliczności faktycznych. Brak prawidłowego uzasadnienia takiej decyzji uniemożliwia bowiem jej właściwą kontrolę ze strony sądu (por. wyrok NSA z dnia 25 czerwca 2003 r., III SA 3118/01. W niniejszej sprawie organ nie wyjaśnił w sposób przekonujący, dlaczego nie wystąpiły warunki do zastosowania instytucji umorzenia należności. Rozważając istnienie "ważnego interesu strony" należy mieć bowiem na uwadze także normalną sytuację ekonomiczną, w tym wysokość uzyskiwanych przez stronę dochodów oraz konieczność ponoszenia wydatków. Tymczasem w rozpatrywanej sprawie organy administracji przyznając, że sytuacja finansowa skarżącego jest trudna, stwierdziły jedynie, że sytuacja ta nie ma charakteru wyjątkowego. Taka ocena dokonana przez organy jest dowolna i wykracza poza granice uznania administracyjnego. Nie zasługuje na akceptację m.in. konstatacja zawarta w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że "niewątpliwym jest, że gdy się nie pracuje i nie ma innych zasobów materialnych, wywiązywanie się z należności jest trudne, co nie znaczy, że niemożliwe". Podobnie ocenić należy stwierdzenie, że sytuacja strony nie jest wyjątkowa wśród dłużników alimentacyjnych. Organ nie wykazał bowiem, że nie jest wyjątkowe nieposiadanie jakichkolwiek dochodów, majątku i posiadanie orzeczenia o nakazie eksmisji zajmowanego lokalu mieszkalnego, a ponadto, że taka sytuacja realnie rokuje szanse na spłatę spornych należności. Rozpatrując wniosek skarżącego organy administracji w sposób nieuprawniony skupiły się wyłącznie na publicznym interesie ekonomicznym i abstrahowały od celu, dla jakiego wprowadzona została instytucja umorzenia należności, mająca stworzyć osobie znajdującej się w trudnej sytuacji życiowej (materialnej lub osobistej) szansę przezwyciężenia trudności finansowych, aby w przyszłości umożliwić jej normalne funkcjonowanie i nie dopuścić do sytuacji, w której stanie się ona wyłącznie beneficjentem pomocy społecznej. Wobec powyższego, skargę kasacyjną należało oddalić na podstawie art. 184 p.p.s.a., bowiem zaskarżony wyrok, mimo częściowo błędnego uzasadnienia, odpowiada prawu.