I GZ 432/10

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : sędzia NSA Stanisław Gronowski po rozpoznaniu w dniu 22 grudnia 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 15 października 2010 r., sygn. akt V SA/Wa 2251/10 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] 2010 nr [...] w przedmiocie zwrotu należności celnych postanawia: oddalić zażalenie UZASADNIENIE Zaskarżonym postanowieniem z dnia 15 października 2010 r., sygn. akt V SA/Wa 2251/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. odmówił "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi tej Spółki na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] lipca 2010 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu należności celnych. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd I instancji stwierdził, że strona zobowiązana byłaby w sprawie do uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 1500 zł. Wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem Spółka nie wykazała braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, o którym mowa w art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.). Sąd wskazał, że środki finansowe zgromadzone na rachunkach bankowych skarżącej w walucie krajowej, jak i w walutach obcych (w EUR oraz USD) są wystarczające na pokrycie pełnych kosztów postępowania. Okoliczności przemawiającej za przyznaniem prawa pomocy we wnioskowanym zakresie nie stanowi wykazana strata w 2009 r. w wysokości [...] zł gdyż strata podatkowa powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, co skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania - brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego i nie świadczy automatycznie o braku środków finansowych. Sąd I instancji podkreślił, że jak wynika z odpisu pełnego z Krajowego Rejestru Sądowego skarżąca Spółka nie znajduje się w stanie upadłości, nie jest wobec niej prowadzone postępowanie układowe. Zgodnie z oświadczeniem nadesłanym przez pełnomocnika spółki do sprawy o sygn. akt V SA/Wa 687/10 spółka zatrudnia [...] pracowników, zatem nie utraciła płynności finansowej oraz uzyskuje bieżące dochody ze sprzedaży sprzętu RTV/AGD. Przychody netto ze sprzedaży produktów za rok 2009 wyniosły [...] PLN. Zgodnie zaś z wcześniejszym planem (pełnomocnik w treści złożonego wniosku wskazał na zagospodarowanie majątku po zakończeniu produkcji) sprzedane zostały środki trwałe o wartości początkowej [...] mln (zgodnie z "Wprowadzeniem do sprawozdania finansowego za rok 2009"), co jednoznacznie wskazuje, że spółka mogła dochować terminów do uiszczenia opłat sądowych, gdyż zbyła posiadane środki trwałe. Ponadto z dniem 1 marca 2010 r. weszła w życie umowa o ubezpieczeniu społecznym między Rzeczypospolitą Polską a R. w związku z czym spółka wyrejestrowała pracowników k. z ubezpieczenia w ZUS i zaprzestała rozliczania i naliczania składek ZUS. Zatem konieczne wydatki na należności ZUS zostały ograniczone, co z kolei pozytywnie wpłynie na możliwości finansowe skarżącej. Według Sądu skarżąca nie zasługuje na zwolnienie od kosztów sądowych, bowiem nie wykazała, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Jest ona w stanie partycypować w kosztach postępowania na jego obecnym etapie, bowiem posiada środki finansowe zgromadzone na rachunkach bankowych, przekraczające łączną wysokość wpisów sądowych w sprawach ze skarg Spółki, jakie obecnie toczą się w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w W. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżąca, wniosła o zmianę zaskarżonego orzeczenia w całości i przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, a co najmniej o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzuciła rażącą obrazę: przepisów postępowania, tj. art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 245 § 3 p.p.s.a., polegającą na jednostronnym uznaniu, że w świetle okoliczności wskazanych we wniosku skarżąca nie wykazała braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, co jest twierdzeniem świadczącym. Wskazuje na brak możliwości zachowania płynności finansowej. Ponadto skarżąca zarzuciła naruszenie: - art. 257 pkt 4 Traktatu Konstytucyjnego Unii Europejskiej, polegającego na jego niezastosowaniu, pomimo istniejących w tym zakresie przesłanek, przez uniemożliwienie skarżącej realizacji prawa dostępu do wymiaru sprawiedliwości, poprzez odmowę przyznania jej prawa pomocy w sytuacji trudnego położenia finansowo-ekonomicznego skarżącej. - art. 78 Konstytucji RP, polegające na fikcyjnym jego stosowaniu, że skarżąca ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji, podczas gdy z mocy zaskarżonego postanowienia, odmawia się skarżącej prawa do poddania sprawy kognicji Sądu. Według skarżącej, Sąd pierwszej instancji nie ocenił skutków wpływu globalnego kryzysu na aktualny status majątkowy skarżącej. Sugerowanie, że skarżącą stać jest na zapłatę kwoty 100 zł z tytułu opłaty od skargi w sytuacji, gdy dochodzony zwrot należności celnej wynosi np. 1,70 zł czy 2,40 budzi zastrzeżenia. Zdaniem skarżącej, sprawozdanie księgowe za 2009 r. wymaga analizy przez biegłego z zakresu znajomości ekonomiki przedsiębiorstw. Strona skarżąca powołała się również na orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego z 22 czerwca 2010 r. i 30 czerwca 2010 r. (sygn. akt I GZ 192/10, I GZ 193/10, I GZ 194/10, I GZ 195/10, I GZ 197/10, I GZ 198/10), w których Sąd ten uchylał postanowienia WSA w W. o odmowie "D. E. M. P." Sp. z o.o. w Pruszkowie przyznania prawa pomocy i przekazywał sprawy do ponownego rozpoznania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl przepisu art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Powyższy wniosek znajduje dodatkowe potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wymaga podkreślenia, że zgodnie z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony. Zatem, to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. To strona ma zatem przekonać sąd o tym, że jej sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Zgodnie z treścią art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. Odnosząc się do zarzutów strony stwierdzić należy, że wniesionego zażalenia nie uzasadnia powołany przez skarżącą wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia 2008 r. - Komisja Wspólnot Europejskich przeciwko Republice Austrii (Sprawa C-161/07), ponieważ wyrok ten nie dotyczy prawa pomocy, lecz warunków rejestracji spółek na wniosek obywateli nowych państw członkowskich - Procedury w zakresie zaświadczenia o niezależności (Dz.U.UE.C.2009.44.9/1). Bezpodstawnie skarżąca powołuje się również w zażaleniu na regulację dotyczącą dostępu do wymiaru sprawiedliwości zawartą w art. 257 pkt 4 Traktatu ustanawiającego Konstytucję dla Europy, ponieważ umowa ta nie obowiązuje, bowiem nie została ratyfikowana przez wszystkie Państwa Członkowskie UE. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu stronom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. NSA wskazuje przy tym, że prawo dostępu do sądu nie ma jednak charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z wymienionymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (vide postanowienia NSA: z dnia 26 lipca 2007 r., sygn. akt I OZ 559/07; z dnia 17 marca 2009 r., sygn. akt II OZ 243/09; z dnia 30 września 2009 r., sygn. akt II OZ 801/09 i inne oraz powoływany tam wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P.,C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, LEX nr 75481). Oceniając zasadność wniosku sąd musi rozważyć z jednej strony interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej strony interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi (na konieczność zachowania proporcji między interesem państwa a prawem strony do rozpoznania jej sprawy przez sąd zwracał uwagę Europejski Trybunał Praw Człowieka np. w wyroku z dnia 19 grudnia 1997 r. w sprawie Brualla Gonez de la Torre przeciwko Hiszpanii). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych przez stronę okoliczności należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, co do braku wykazania przez Spółkę niedysponowaniem dostatecznymi środkami na pokrycie kosztów sądowych. Sąd I instancji trafnie wskazał, że strata powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych. Ponadto nie ma podstaw do traktowania skarżącej korzystniej niż ma to miejsce w stosunku do innych podmiotów prowadzących działalność gospodarczą. Bezpodstawne są też sugestie zawarte w zażaleniu, jakoby Sąd I instancji uzależniał przyznanie skarżącej prawa pomocy od postawienia jej w stan upadłości. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie daje podstaw do uwzględnienia zażalenia w niniejszej sprawie odwoływanie się do argumentacji zawartej w motywach postanowień Naczelnego Sądu Administracyjnego wydanych w sprawach o sygnaturach akt: I GZ 192/10, I GZ 193/10, I GZ 194/10, I GZ 195/10, I GZ 197/10, I GZ 198/10. Przede wszystkim należy podkreślić, iż w orzecznictwie wskazuje się, że okoliczność przyznania prawa pomocy w innych sprawach sądowoadministracyjnych nie może sama w sobie stanowić argumentu uzasadniającego podobne rozstrzygnięcie w kolejnej sprawie tej samej strony. Każda sprawa podlega bowiem indywidualnej ocenie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego analiza aktualnej sytuacji finansowej Spółki, jak trafnie przyjął Sąd I instancji, nie daje podstaw do przyjęcia, że Spółka nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów postępowania, w sytuacji gdy na rachunkach bankowych ma zgromadzone środki finansowe w wysokości ponad [...] zł. Skarżąca natomiast ani w złożonym wniosku, ani też w zażaleniu nie wykazała niemożności wygospodarowania środków finansowych na opłacenie wpisu sądowego ze środków finansowych, którymi aktualnie dysponuje. Zaistnienia przesłanki określonej w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. nie uzasadnia również podniesiona w zażaleniu argumentacja, powołująca się na światowy kryzys, gdyż odwoływanie się przez wnioskodawcę do "panującego kryzysu finansowego" jest nazbyt ogólnikowe. Stanowisko to było już prezentowane w orzeczeniach Naczelnego Sądu Administracyjnego, zaś podzielenie go przez Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia nie świadczy, że doszło do zastosowania instytucji precedensu. Ze nietrafnym należy uznać zarzut naruszenia art. 78 Konstytucji RP, przepis ten bowiem niepowstaje w związku z okolicznościami sprawy i dotyczy problematyki zaskarżenia orzeczenia i decyzji, nie zaś problematyki uiszczenia wpisów od spraw sądowych. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.