I OSK 2075/15

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk Sędziowie: Sędzia NSA Monika Nowicka Sędzia del. WSA Marian Wolanin (spr.) Protokolant st. asystent sędziego Małgorzata Ziniewicz po rozpoznaniu w dniu 29 listopada 2017 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 lutego 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 2387/14 w sprawie ze skargi J. C. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] czerwca 2014 r., nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji oddala skargę kasacyjną. UZASADNIENIE Zaskarżonym wyrokiem z dnia 26 lutego 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 2387/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę J. C. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] czerwca 2014 r., Nr [...], w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji. W uzasadnieniu wyroku wskazano, że w dniu 14 lipca 2008 r J. C. wystąpiła o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty za mienie pozostawione przez jej ojca - S. I. w miejscowości A. i Ś. Decyzją z [...] sierpnia 2012 r. Wojewoda Śląski odmówił J. C. i A. K. potwierdzenia prawa do rekompensaty, ponieważ materiał dowodowy nie potwierdził, aby miejsce zamieszkania S. I. w dniu 1 września 1939 r. znajdowało się na Kresach Wschodnich, dowody świadczą zaś, że jego miejscem zamieszkania była [...]. Organ wskazał również, że dokumenty nie są wystarczające do uznania, aby S. I. - w chwili rozpoczęcia działań wojennych w 1939 r. - był właścicielem mienia położonego poza obecnymi granicami RP. Decyzją z dnia [...] października 2012 r. Minister Skarbu Państwa utrzymał w mocy decyzje organu wojewódzkiego. J. C., działając na podstawie art. 2 pkt. 1 w zw. z art. 2 pkt. 3 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2014 r. poz. 195), w dniu 17 marca 2013 r. wystąpiła o wznowienie postępowania zakończonego decyzją Ministra Skarbu Państwa z dnia 17 października 2012 r. Po wznowieniu postępowania, ponownie rozpoznając wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty, Minister Skarbu Państwa stwierdził, że przesłanka "zamieszkania", o której stanowi art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 169, poz. 1418, ze zm.) nie jest spełniona w odniesieniu do poprzednika prawnego wnioskodawczyni, także na gruncie aktualnie obowiązujących przepisów prawnych po ich znowelizowaniu. W ocenie organu, brak jest jakichkolwiek dowodów potwierdzających zamieszkiwanie S. I. w A. Natomiast dokumenty dotyczące zamieszkiwania lub zameldowania S. I. wskazują na [...] - obecnie [...]. Również jego żona M. I. i córka J. C., zarówno przed, w trakcie jak i po wojnie były zameldowane w [...]. W ocenie organu istniała wiec podstawa do przyjęcia, że jedynym potwierdzonym miejscem zamieszkania S. I. była [...]. Przedłożone do akt sprawy oświadczenia świadków nie mogą stanowić dowodu na potwierdzenie przesłanki zamieszkania, gdyż nie zostały złożone zgodnie z wymogami określonymi w art. 6 ust. 5 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Odnośnie zaś do wniosku o przesłuchanie J. C. na okoliczność potwierdzenia zamieszkiwania S. I. w A. organ stwierdził, że zeznania składane na podstawie art. 86 kpa mogą być traktowane jedynie jako dowód uzupełniający, który nie może stanowić samoistnej podstawy do potwierdzenia spełnienia omawianej przesłanki i dlatego przesłuchanie strony organ uznał za zbędne. Organ wskazał również, że dokumenty z 1925 r. i 1928 r. nie są wystarczające dla stwierdzenia, że w momencie wybuchu II wojny światowej S. I. był właścicielem nieruchomości położonej w [...]. W konsekwencji decyzją z dnia [...] maja 2014 r. Minister Skarbu Państwa odmówił uchylenia swojej decyzji z dnia [...] października 2012 r. i w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, decyzją z dnia [...] czerwca 2014 r. utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] maja 2014 r. Oddalając skargę J. C. na decyzję z dnia [...] czerwca 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że po nowelizacji art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. został utrzymany wymóg posiadania miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP w dniu 1 września 1939 r., tylko że ten wymóg należy ocenić według przepisów wymienionych w tej regulacji prawnej. Zdaniem Sądu, z przepisów tych wynika, że można było mieć kilka miejsc zamieszkania, co nie zmienia sytuacji, że dla realizacji przesłanki "zamieszkania" miejsce zamieszkania musiało być na byłym terytorium RP w dniu 1 września 1939 r. Według ustaleń organu, brak jest dowodów do uznania, że S. I. miał miejsce zamieszkania w [...]. Natomiast istniejące dokumenty potwierdzają, że mieszkał w [...], co wynika z: pisma Dyrekcji Państwowego Liceum i Gimnazjum im. [...] w [...] z dnia [...] lutego 1939 r. (w którym stwierdzono, że S. I. został przeniesiony w stan spoczynku, a jest bezsprzeczne, że był tam zatrudniony jako nauczyciel), zaświadczenia wystawionego przez lekarza M. G. w dniu [...] października 1939 r. i postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] lutego 1989 r. o stwierdzeniu nabycia spadku. Żadna informacja udzielona na zapytanie organu przez liczne instytucje, do których się zwrócono, w tym archiwa państwowe, nie potwierdziła, że S. I. miał miejsce zamieszkania w [...]. Brak jest również dowodów, że w dniu 1 września 1939 r. lub w okresie zbliżonym do tej daty S. I. był właścicielem nieruchomości w [...]. Kontrakt kupna i sprzedaży zawarty w dniu [...] kwietnia 1928 r. oraz arkusz posiadłości gruntowej nr [...] z dnia [...] lipca 1925 r. nie mogą stanowić dowodu do uznania, że S. I. był w dniu [...] września 1939 r. właścicielem nieruchomości w [...] z uwagi na znaczny upływ czasu od daty ich sporządzenia do dnia 1 września 1939 r. Również sama skarżąca nie twierdzi, że zgromadzony materiał dowodowy potwierdza fakt zamieszkiwania ojca w [...] i posiadania tam własności nieruchomości. Skarżąca wnioskowała natomiast w toku postępowania wznowieniowego o przesłuchanie jej w trybie art. 86 kpa na okoliczność zamieszkiwania ojca w [...] w dniu 1 września 1939 r. Organ nie uwzględnił jednak tego wniosku uznając, że dowód z przesłuchania strony nie może stanowić wyłącznego dowodu do potwierdzenia spełnienia omawianej przesłanki. Sąd podzielił takie stanowisko organu, ponieważ skarżąca, jako strona postępowania, jest zainteresowana wynikiem sprawy, dlatego jej zeznania nie mogą stanowić wyłącznego, jedynego dowodu potwierdzającego wystąpienie przesłanek, od których zależy pozytywne dla niej rozstrzygnięcie sprawy. Brak jakichkolwiek obiektywnych dowodów, chociażby pośrednio potwierdzających wystąpienie tych przesłanek, uniemożliwia weryfikację takich zeznań i ich właściwą ocenę, zgodną z zasadą swobodnej oceny wyrażoną w art. 80 kpa. Natomiast stanowisko skarżącej było znane w toku całego postępowania, gdyż przedstawione było w pismach i oświadczeniach kierowanych przez nią do organu, ale to stanowisko nie znajduje potwierdzenia w żadnych obiektywnych dowodach. Nieprzeprowadzenie więc przez organ dowodu z przesłuchania skarżącej pozostaje bez wpływu na wynik sprawy. Sąd nie uwzględnił wniosku dowodowego zawartego w skardze o dopuszczenie dowodu z dokumentu załączonego do skargi, tj. aktu notarialnego z dnia [...] lipca 2014 r., Repertorium A, numer [...], sporządzonego przez notariusza W. K., ponieważ . wskazany akt notarialny nie jest dokumentem w rozumieniu art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270, ze zm.) – dalej ppsa, gdyż jest to oświadczenie skarżącej sporządzone na jej życzenie w formie aktu notarialnego, co wynika wprost z jego treści. W skardze kasacyjnej pełnomocnik J. C. zarzuciła naruszenie przepisów postępowania w szczególności art. 106 § 3 ppsa poprzez nieuwzględnienie wniosku dowodowego pełnomocnika skarżącej złożonego na podstawie cyt. przepisu. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że w aktach sprawy prowadzonej przed organem administracyjnym (Gmina [...]), znajdują się oświadczenia świadków J. G. i K. L. z dnia [...] grudnia 1998 r., dotyczące zamieszkiwania S. I. - ojca skarżącej, w [...], w województwie [...]. Świadkowie Ci zmarli, a ich zeznania dotyczą okresu sprzed obowiązywania ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., dlatego nie mogły odpowiadać wymogom art. 6 ust. 5 powołanej ustawy. W toku postępowania przed organem administracyjnym dopuszczono dowód z oświadczeń ww. świadków, ale jedynym powodem nie uwzględnienia tego dowodu był fakt, że oświadczenia te nie odpowiadały formie, jaką narzucała w tej mierze powołana ustawa. Gromadzenie dowodów na okoliczność zdarzeń, które miały miejsce ponad 75 lat nastręcza ogromne trudności. Faktem notoryjnym jest, że władze dawnego ZSRR, a następnie niepodległej od 1992 r. Ukrainy z reguły wydawały zaświadczenia o braku stosownych dokumentów w okresie, gdy terytoria te stanowiły część Rzeczpospolitej Polskiej. Ważne znaczenie ma historyczny kontekst sprawy, albowiem prześladowania ludności polskiej przez władze sowieckie rozpoczęły się niemal od początku zajęcia Kresów przez Związek Radziecki po 17 września 1939 r. Zdaniem skarżącej kasacyjnie, S. I., jako inteligent, był zagrożony wywózką na Syberię (faktycznie rozpoczęły się one w lutym 1940 r.), stąd też, co notoryjne, leżało w jego interesie, by podawać jako swoje oficjalne miejsce zamieszkania nie w [...], lecz w dokumentach, jako nadal jedynie [...]; opuszczając terytorium ZSRR, udając się bowiem do [...] będącej częścią III Rzeszy był w istocie uciekinierem z ZSRR i tak był traktowany przez władze niemieckie. W związku z tym twierdzenia znajdujące się w uzasadnieniu odmownej decyzji Wojewody Śląskiego należy uznać za bezpodstawne. Skoro dopuszczono dowód z ww. oświadczeń, to nie można twierdzić jakoby żądanie dopuszczenia dowodu uzupełniającego z zeznań strony było nieuprawnione tzn. byłby to jedyny dowód w niniejszej sprawie przemawiający za uwzględnieniem wniosku. W ocenie skarżącej, jej oświadczenie z dnia [...] lipca 2014 r., pomimo nieposiadania waloru dokumentu urzędowego, ma charakter dokumentu prywatnego. Bez wątpienia skarżąca jest zainteresowana wynikiem sprawy, wszakże nie można a priori dezawuować dowodu z jej przesłuchania w charakterze strony, bądź oświadczenia, które ma charakter dokumentu prywatnego. Stanowisko wyrażone przez Sąd I instancji prowadzi w konsekwencji do stworzenia swoistej legalnej teorii dowodów - w miejsce swobodnej ich oceny. W myśl owej teorii Sąd, czy też organ administracyjny, może pominąć dowód, nawet o charakterze uzupełniającym, jakim jest dowód z przesłuchania w charakterze strony, skoro i tak - zdaniem poglądu wyrażonego w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku - z góry wiadomo będzie, co strona zezna. Tego rodzaju stanowisko nie może ostać się w państwie prawa, jakim jest Rzeczpospolita Polska. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie wskazując na argumentację mającą przemawiać za niezasadnością zarzutu kasacyjnego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw do jej uwzględnienia, dlatego podlega oddaleniu. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje bowiem sprawę tylko w granicach skargi kasacyjnej (art. 183 § 1 ppsa), z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania, co oznacza związanie przytoczonymi w skardze kasacyjnej jej podstawami, określonymi w art. 174 ppsa. Wobec niestwierdzenia zaistnienia przesłanek nieważności postępowania, oceniając wyrok Sądu pierwszej instancji w ramach zarzutu zgłoszonego w skardze kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny uznał ten zarzut za niezasadny. Zgodnie z art. 106 § 3 ppsa, Sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Przeprowadzenie przez Sąd dowodu uzupełniającego z dokumentu może mieć zatem miejsce jedynie wtedy, gdy jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości. Tymczasem, w rozpatrywanej sprawie okoliczność zamieszkiwania ojca skarżącej kasacyjnie w [...] została rozważona na podstawie całokształtu zgromadzonego materiału dowodowego. Z tego względu nie została spełniona ustawowa przesłanka niezbędności wyjaśnienia tej okoliczności na podstawie oświadczenia skarżącej kasacyjnie z dnia [...] lipca 2014 r., którego uwzględnienia skarżąca domagała się przed Sądem pierwszej instancji. Oświadczenie to nie zawiera bowiem jakichkolwiek nowych okoliczności w stosunku do już ustalonych w postępowaniu przed organami, aby mogło być uznane za mające charakter niezbędnego do wyjaśnienia takich okoliczności, które i tak skarżąca cały czas podnosiła w toku postępowania. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 i art. 193 zdanie drugie ppsa, orzekł jak w sentencji wyroku.