II SA/Wa 1146/23

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Góra-Błaszczykowska, Sędzia WSA Joanna Kube (spr.), Asesor WSA Lucyna Staniszewska, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 22 listopada 2023 r. sprawy ze skargi G. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oddala skargę UZASADNIENIE Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych powoływany dalej jako Prezes ZUS, decyzją z dnia [...] marca 2023 r. nr [...], na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r. Nr 504 z późn. zm.) - powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach, po rozpatrzeniu wniosku G. K. odmówił przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes ZUS stwierdził, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące przesłanki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił jednocześnie, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Ponadto wskazał, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez wnioskodawcę wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że wnioskodawca całkowicie niezdolny do pracy stał się w wieku 48 lat. Na przestrzeni 49 lat życia udokumentował jedynie 11 lat i 26 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Ponadto w 10-leciu przypadającym przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano tylko 2 lata, 10 miesięcy i 23 dni tych okresów. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że w latach 1995-1997, 2001-2012, 2015-2018 wystąpiły przerwy w wykonywaniu zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W ocenie Prezesa ZUS, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach nie została orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia została ustalona dopiero od [...] maja 2021 r. Nie istniały zatem, do tego dnia, przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Ponadto nie zostały wykazane inne szczególne okoliczności w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które wnioskodawca nie miał wpływu. Z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że od [...] sierpnia 2012 r. do [...] listopada 2013 r. i od [...] sierpnia 2014 r. do [...] lipca 2015 r. wnioskodawca prowadził działalność gospodarczą, lecz nie opłacił składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe z tego tytułu za okres od [...] marca 2013 r. do [...] listopada 2013 r., od [...] września 2014 r. do [...] września 2014 r. i od [...] października 2014 r. do [...] lipca 2015 r. Prezes ZUS zwrócił uwagę, że nieopłacanie składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą nie może pozytywnie wpływać na przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ nie są to okoliczności niezależne od woli osoby ubezpieczonej lecz jej świadomy wybór i dokonując takiego wyboru osoba ubezpieczona powinna liczyć się z jego konsekwencjami. Prezes ZUS, w związku z powyższym w obecnym stanie faktycznym i prawnym nie znalazł podstaw do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy na mocy przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach. Wskazał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. G. K. w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, kwestionując decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] marca 2023 r. nr [...], wniósł o jej zmianę i przyznanie mu wnioskowanego świadczenia. Na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. wniósł o przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z akt sprawy Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział [...] znak: [...]. Skarżący zarzucił organowi naruszenie przepisów postępowania art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez niezebranie i nierozważenie całego materiału dowodowego, a w konsekwencji niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności sprawy, które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż skutkowało błędnym uznaniem, że nie przysługuje mu renta z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Skarżący oświadczył, iż nie ma żadnych środków do życia i pozostaje pod opieką MOPS-u [...]. Jest osobą niepełnosprawną, w stopniu znacznym. Zwrócił uwagę, że w aktach organu znajduje się wyrok Sądu Rejonowego dla [...], [...] Wydział [...] sygn. akt [...], w którym orzeczono, że nie da się dokładnie ustalić czasu (terminu stopnia niepełnosprawności), przy czym wskazano, iż ustalony stopień niepełnosprawności (w stopniu znacznym) można datować co najmniej na dzień [...] grudnia 2017 r. Skarżący stwierdził, że Prezes ZUS powinien przyznać mu świadczenie w drodze wyjątku, ponieważ spełnia wszystkie warunki do jego otrzymania tj. 1) odmówiono mu przyznania renty w trybie zwykłym, 2) jest całkowicie niezdolny do pracy, 3) nie posiada środków na utrzymanie, i wykazał, że były "nadzwyczajne okoliczności", które uniemożliwiły mu otrzymanie renty w trybie zwykłym. Podkreślił, iż połączenie u niego dwóch jednostek chorobowych: choroby onkologicznej oraz psychiatrycznej spowodowało wystąpienie takich objawów somatycznych, które uniemożliwiły mu normalne funkcjonowanie (dużo wcześniej), niż nawet orzeczone na dzień [...] grudnia 2017 r. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Ponadto, na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a., wnioskował o oddalenie wniosków dowodowych zawartych w skardze. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Sąd na wstępie wyjaśnia, że sprawę rozpoznano w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 119 pkt 2 w związku z art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 z późn. zm.) dalej powoływanej jako "p.p.s.a." Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ Sąd przeprowadzając kontrolę zaskarżonej decyzji nie stwierdził, aby Prezes ZUS naruszył przepisy prawa materialnego, ewentualnie przepisy postępowania administracyjnego, w stopniu w jakim mogłoby to mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach. Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku jest umiejscowione w systemie ubezpieczeń społecznych. Wynika z tego, że musi być ono w określony sposób powiązane z występowaniem określonego okresu ubezpieczenia, połączonego z należytym opłacaniem składek. Wobec tego może być przyznane ubezpieczonemu, w nieznacznym tylko stopniu niedopełniającemu warunków do uzyskania renty na ogólnych zasadach. Odnosząc się do argumentacji skarżącego dotyczącej trudnej sytuacji materialnej, należy zauważyć, że wnioskowane świadczenie nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy (por. wyrok NSA dnia 5 listopada 2014 r. sygn. akt I OSK 2148/14, dostępny w internetowej bazie orzecznictwa sądów administracyjnych). Przedmiotowe świadczenie nie ma charakteru roszczeniowego, co oznacza, że nie jest przewidziane do każdego przypadku łagodzenia trudnej sytuacji materialnej, gdyż nie jest to sfera pomocy społecznej, świadczeń rodzinnych, czy socjalnych. Jak podkreśla się w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, sama, nawet najtrudniejsza, sytuacja materialna danej osoby nie jest podstawą przyznania świadczeń w drodze wyjątku (por. wyrok NSA w Warszawie z dnia 12 marca 2002 r., II SA 2955/01, LEX nr 83734 oraz wyrok NSA z dnia 25 lipca 2012 r. sygn. akt I OSK 878/12, LEX nr 1225540). W przedmiotowej sprawie organ prawidłowo przyjął, że skarżący nie wykazał, że w sprawie występują szczególne okoliczności usprawiedliwiające brak uzyskania prawa do renty na zasadach ogólnych. Za okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczeń w trybie przepisów ustawy o emeryturach i rentach na potrzeby stosowania powołanego wyżej przepisu - należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 marca 2001 r., sygn. akt II SA 3191/00 - LEX nr 537884). Skarżący urodzony [...] kwietnia 1973 r. w okresie prawie 30-letniej aktywności zawodowej wypracował staż ubezpieczeniowy wynoszący tylko 11 lat i 26 dni. W latach 1995-1997, 2001-2012, 2015-2018 wystąpiły przerwy w wykonywaniu zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Należy zwrócić uwagę, że okresy ubezpieczenia G. K. nie mogły być przedmiotem ustaleń w sprawie prowadzonej przez Prezesa ZUS o świadczenie w drodze wyjątku, ponieważ to zagadnienie zostało już rozstrzygnięte przez organy ZUS w sprawie przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy. Skoro świadczenie w drodze wyjątku usytuowane w dziale VI ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zatytułowanym "Świadczenia przyznawane w szczególnym trybie", ma wyjątkowy charakter, z racji tego, że może być przyznane osobom, które nie spełniają warunków określonych w ustawie do uzyskania renty, czy emerytury w wyniku "szczególnych okoliczności", to przy interpretacji owych szczególnych okoliczności należy stosować wykładnię zawężającą, ponieważ w innej sytuacji wbrew tytułowi świadczenie to nabrałoby charakteru powszechnego. Nie jest sporne w sprawie, że od [...] maja 1921 r. skarżący pozostaje całkowicie, niezdolny do pracy i w konsekwencji po tej dacie nie ma możliwości wypracowania prawa do świadczeń emerytalno-rentowych. Fakt, że według powoływanego przez skarżącego wyroku Sądu Rejonowego [...], [...] Wydział [...] sygn. akt [...], ustalony stopień niepełnosprawności można datować co najmniej na dzień [...] grudnia 2017 r., nie daje podstaw do usprawiedliwienia przerw w zatrudnieniu, które miały miejsce w latach 1995-1997, 2001-2012, 2015-2017 i tym samym nie można uznać, jak chce skarżący, że gdyby nie ten fakt, to wypracowałby świadczenie emerytalno-rentowe. W tym czasie nie była wobec ubezpieczonego orzeczona całkowita niezdolność do pracy z powodu choroby, (ani nawet częściowa), a zatem w tych okresach to nie stan zdrowia był przyczyną niepodejmowania zatrudnienia. Organ prawidłowo przyjął, że okolicznością szczególną nie był również brak opłacania składek z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Odnosząc się do wniosku dowodowego zawartego w skardze (wymienionego w części sprawozdawczej uzasadnienia), należy wskazać, iż zgodnie z art. 106 § 3 p.p.s.a. sąd administracyjny może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Zdaniem Sądu, żadna z przesłanek wymienionych w ww. przepisie nie zaistniała w rozpatrywanej sprawie. Reasumując, skoro w niniejszej sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności usprawiedliwiające nieuzyskanie prawa do renty inwalidzkiej, to zaskarżona decyzja nie narusza prawa materialnego, ani też nie została wydana z takim naruszeniem przepisów procedury administracyjnej, które skutkowałoby koniecznością jej uchylenia i wobec tego skargę oddalono na podstawie art. 151 w związku z art. 119 pkt 2 oraz 120 p.p.s.a.