III SA/Wa 2434/16

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Sylwester Golec po rozpoznaniu w dniu 7 grudnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu W. Z. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 listopada 2017 r. sygn. akt III SA/Wa 2434/16 odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika z urzędu w sprawie ze skargi W. Z. na postanowienie Ministra Finansów z dnia [...] czerwca 2017 r. nr [...] w przedmiocie skargi na czynności egzekucyjne postanawia: - utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie - UZASADNIENIE W.Z. (dalej zwany "Skarżącym"), pismem z 4 lipca 2016 r. wniósł skargę na postanowienie Ministra Finansów z [...] czerwca 2016 r. w przedmiocie skargi na czynności egzekucyjne. Skarżący pismem z 12 czerwca 2017 r. złożył kolejny w sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika oraz zwolnienia od kosztów sądowych w postaci wpisu od skargi w całości. Wskazał, że z jedynego źródła utrzymania jakim jest emerytura opłaca alimenty na małżonkę w kwocie 600 zł miesięcznie, ponosi koszty związane z utrzymaniem mieszkania oraz koszty związane z leczeniem. Według Skarżącego z pozostałej kwoty nie jest w stanie zaspokoić własnych potrzeb życiowych nie mówiąc o pokryciu opłaty od skargi oraz wynajęciu pełnomocnika. Ponadto podniósł, że w wyniku prowadzonego postępowania egzekucyjnego zajęte mu zostało świadczenie emerytalne oraz wynagrodzenie uzyskiwane z tytułu świadczenia pracy na umowę zlecenie. Wskazał ponadto, że sprzedane pojazdy ze względu na swój wiek oraz stan techniczny nie przedstawiały znacznych wartości, a środki uzyskane z ich sprzedaży zostały przeznaczone na spłatę zobowiązań względem pracowników. Zaznaczył jednocześnie, że z uwagi na separację z małżonką prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe. Skarżący w ramach ugody z ZUS spłaca co miesiąc kwotę w wysokości 600 zł. W nadesłanym, w odpowiedzi na wezwanie starszego referendarza sądowego do przedłożenia dodatkowych dokumentów oraz złożenia wyjaśnień dotyczących rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, formularzu PPF wskazał, iż uzyskuje comiesięczny dochód w wysokości [...] zł z tytułu świadczenia emerytalnego oraz umowy zlecenia. Do swoich comiesięcznych wydatków zaliczył opłaty za czynsz - 500 zł, alimenty - 600 zł, spłata zobowiązań do ZUS – 600 zł, wyżywienie – 800 zł, leki - 250 zł, środki czystości - 150 zł oraz inne wydatki - 150 zł. Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie postanowieniem z dnia 10 listopada 2017 r. odmówił Skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W rozstrzygnięciu, nie negując trudnej sytuacji materialnej Skarżącego uznał, iż wobec braku informacji o jego sytuacji życiowej, nie sposób doszukać się podstaw do uwzględnienia złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy. W sprzeciwie z 23 listopada 2017 r., Skarżący zarzucając błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia dotyczącą jego faktycznej sytuacji materialnej, wniósł o ponowne rozpatrzenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Uzasadniając sprzeciw Skarżący posłużył się argumentacją zawartą we wniosku z dnia 12 czerwca 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności wskazać należy, że stosownie do art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; dalej "P.p.s.a.") w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243-262 P.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Z kolei art. 245 § 1 P.p.s.a., stanowi, że stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Stosownie do art. 245 § 2 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmuje w myśl art. 245 § 3 P.p.s.a zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W odniesieniu do meritum sprawy Sąd zauważa, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. osoba fizyczna może domagać się przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z przepisu tego wynika, iż na takiej osobie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy (zob. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – komentarz, wydawnictwo LexisNexis, Warszawa 2004, str. 319). Wykładnia systemowa prowadzi ponadto do wniosku, że osoba fizyczna powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli posiada jakiekolwiek środki majątkowe (zob. J.P. Tarno, Prawo..., str. 320). Stosownie do art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, stanowiące przerzucenie kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 P.p.s.a. Strona skarżąca jest zatem zobowiązana ponosić koszty postępowania sądowego toczącego się z jej inicjatywy. Konstytucyjne prawo dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu. Art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej stanowi, iż każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym podatków, określonych w ustawie. Dlatego tylko w sytuacjach wyjątkowych dopuszczalne jest przerzucanie ciężaru ponoszenia opłat sądowych na budżet państwa. Tym samym całkowite zwolnienie od kosztów sądowych jest możliwe wyjątkowo w przypadku osób żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwot na sfinansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe. Celem występującej w postępowaniu sądowoadministracyjnym instytucji prawa pomocy jest bowiem zapewnienie realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu stronie, która ze względu na dochody, stan majątkowy i rodzinny nie może ponieść kosztów związanych ze swym udziałem w sprawie. Podkreślić trzeba, że obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Sąd rozpoznający wniosek nie prowadzi postępowania dowodowego w tym zakresie. Wnioskodawca winien uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki stanowiące podstawę do uwzględnienia jego wniosku. Ponadto przepisy postępowania przed sądem administracyjnym nie zobowiązują sądu do bezkrytycznego przyjmowania wszystkich twierdzeń i wyjaśnień strony postępowania. Przeciwnie, z treści art. 255 P.p.s.a. wypływa nakaz badania oświadczenia wnioskodawcy oraz jego oceny pod kątem wiarygodności. Sąd nie jest zobowiązany przyjmować wszystkich wyjaśnień strony, lecz może je oceniać przez pryzmat logiki i doświadczenia życiowego. W rozpatrywanej sprawie Skarżący wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika z urzędu, co oznacza, że zobowiązany był do wykazania, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Podkreślić należy, że wnioskujący o przyznanie prawa pomocy powinien w każdym przypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania własnego oraz rodziny. Przez wydatki utrzymania koniecznego należy rozumieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takich jak żywność, mieszkanie, odzież i niezbędne opłaty. Dopiero, jeśli poczynienie oszczędności na wydatki związane z kosztami prowadzenia sprawy mogłoby spowodować uszczerbek w koniecznym utrzymaniu skarżącego i jego rodziny wówczas otwiera się możliwość domagania się pomocy od państwa (por. postanowienia NSA: z dnia 19 października 2011r. w sprawie o sygn. akt II OZ 971/11, z dnia 16 stycznia 2012r. w sprawie o sygn. akt II FZ 826/11, z dnia 22 marca 2012r. w sprawie o sygn. akt II GZ 98/12, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). W omawianej sprawie starszy referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy, przyjmując, że nie było możliwe dokonanie rzetelnej oceny sytuacji majątkowej Skarżącego, w sytuacji, gdy nie udowodnił w jakikolwiek sposób, że zachodzą wobec niego przesłanki przyznania prawa pomocy. Zgodzić się należy ze starszym referendarzem sądowym, że w sytuacji nieprzedłożenia dodatkowych informacji i dokumentów obrazujących jego aktualną sytuację życiową i majątkową, niemożliwa była ocena faktycznej kondycji finansowej Skarżącego, a co za tym idzie niemożliwości uiszczenia przez niego wpisu od skargi w wysokości 100 zł z posiadanego w gospodarstwie domowym dochodu w wysokości około 3.100 zł. W ocenie Sądu, starszy referendarz sądowy prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy uznając, że Skarżący nie wykazał w sposób należyty, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wprawdzie zawarł we wniosku o przyznanie prawa pomocy szereg oświadczeń dotyczących jego sytuacji majątkowej, jednakże ich analiza nie pozwala uznać, że Skarżący spełnił przesłanki do przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalił się pogląd, że strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (np. postanowienie NSA: z dnia 9 września 2004 r., FZ 360/04, z dnia 7 marca 2006 r., II OZ 211/06, niepubl.). Podobnie sąd oceniał sytuację, gdy Skarżący nie przedstawił dokumentów, w oparciu o które można by ustalić, jakimi środkami miesięcznie dysponuje i na jakim poziomie kształtują się koszty jego utrzymania, stwierdzając, że w takim przypadku niemożliwe jest ustalenie, czy poniesienie przez niego kosztów sądowych mogłoby się wiązać z uszczerbkiem utrzymania uzasadniającym przyznanie prawa pomocy (postanowienie WSA w Warszawie z dnia 12 czerwca 2006 r., III SA/Wa 967/06). W jednym z orzeczeń WSA w Warszawie stwierdził nawet, że skoro ciężar wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, wszelkie wątpliwości dotyczące jej stanu majątkowego i dochodów należy rozstrzygać na jej niekorzyść (postanowienie z dnia 10 maja 2006 r., III SA/Wa 3456/05). Jedynym kosztem na obecnym etapie postępowania jakim obciążony jest Skarżący jest koszt wpisu od skarg w sprawie niniejszej w wysokości 100 zł. Oceniając wniosek z punktu widzenia kryterium wskazanego w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., należy stwierdzić, że nie zasługuje on na uwzględnienie, bowiem w niniejszej sprawie pozostają wątpliwości, których jak wskazano powyższej Skarżący nie wyjaśnił, także na obecnym etapie postępowania. Jak już wskazano na wstępie, to na stronie ciąży obowiązek wykazania w sposób wyczerpujący przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy. Wobec tego pochodzące od niego informacje powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była ocena rzeczywistej kondycji finansowej strony. Konkludując, należy przyjąć, że starszy referendarz sądowy zasadnie przyjął w zaskarżonym postanowieniu, że niewyjaśnienie powyżej omówionych kwestii uniemożliwiło niepozostawiające wątpliwości rozstrzygnięcie w kwestii oceny kondycji finansowej i rzeczywistych możliwości płatniczych Skarżącego. W takiej sytuacji także Sąd pozbawiony został możliwości prowadzenia dochodzenia rzeczywistej sytuacji w jakiej obecnie znajduje się Skarżący, na którym w istocie spoczywa obowiązek wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Zgodnie zaś z art. 243 P.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. To strona ma zatem przekonać sąd o tym, że jej sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. W gestii sądu pozostaje zaś ocena przedstawionych okoliczności. W świetle powyższych uwag strona ma więc obowiązek współdziałania w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Nieuczynienie zadość temu obowiązkowi pociąga zatem za sobą negatywne konsekwencje w postaci niemożliwości uwzględnienia wniosku. Mając na względzie powyższe Sąd uznał, że prawidłowo starszy referendarz sądowy odmówił Skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Nie wykazane bowiem zostały przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 260 P.p.s.a., orzekł o utrzymaniu zaskarżonego postanowienia w mocy.