I FZ 474/13

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Arkadiusz Cudak, po rozpoznaniu w dniu 29 listopada 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia S. M. U. "S." sp. z o.o. w upadłości likwidacyjnej z siedzibą w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 23 października 2013 r., sygn. akt I SA/Sz 674/13 w przedmiocie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi S. M. U. "S." sp. z o.o. w upadłości likwidacyjnej z siedzibą w W. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w E. z dnia 24 kwietnia 2013 r., nr [...] w przedmiocie określenia kwoty podatku od towarów i usług postanawia uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Szczecinie. UZASADNIENIE Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie postanowieniem z dnia 23 października 2013 r. o sygnaturze I SA/Sz 674/13 oddalił wniosek S. M. U. "S." sp. z o.o. w upadłości likwidacyjnej z siedzibą w Wa. (dalej: "skarżący") o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Odpowiadając na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 3 417 zł, skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Uzasadniając swoje żądanie strona wskazała, że spółka nie prowadzi żadnej działalności gospodarczej. Aktualnie prowadzone jest postępowanie upadłościowe obejmujące likwidację jej majątku. Syndyk wskazał, że w masie upadłości brak jest środków, które mogłyby zostać przeznaczone na poniesienie kosztów postępowania. Ponadto, zwrócił uwagę, że w skład majątku upadłego wchodzi nieruchomość o wartości 1 053 000 zł jednakże na nieruchomości tej ustanowiono szereg hipotek, które przewyższają wartość tego mienia. Co do posiadanych wierzytelności o wartości 194 257 zł oświadczył, że przysługują one w stosunku do spółki prawa portugalskiego, mającej siedzibę na Maderze, wierzytelności te "są przeterminowane" i szansa na ich ściągnięcie jest "praktycznie zerowa". Syndyk oświadczył, że jedynym majątkiem jaki znajduje się w masie upadłości są ruchomości o wartości 8 840 zł oraz środki zgromadzone na rachunku bankowym i w kasie w łącznej wysokości 11 840,19 zł. Według Syndyka, wyzbycie się znaczących środków pieniężnych może doprowadzić do umorzenia postępowania upadłościowego. Uzasadniając wniosek, podniósł, że w analogicznych okolicznościach postanowieniami Naczelnego Sądu Administracyjnego (z dnia 7 czerwca 2013 r. sygn. akt I GZ 175/13, I GZ 176/13) zostało Syndykowi przyznane prawo pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o majątku i dochodach wskazał, że kapitał zakładowy spółki w upadłości likwidacyjnej stanowi wartość 313 000 zł; środki trwałe stanowiły w 2011 r. wartość 577 977,81 zł, a za 2011 r. spółka wykazała zysk bilansowy o wartości 804 635,97 zł. Ponadto podał, że na dzień 12 lipca 2013 r. stan środków na rachunku bankowym wynosił 11 527,85 zł, a w kasie 267,34 zł. Na potwierdzenie powołanych okoliczności, Syndyk dołączył do wniosku stosowne dokumenty. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego nadesłał wszystkie żądane dokumenty dotyczące sytuacji finansowej spółki. Ponadto wyjaśnił, że nieruchomość wchodząca w skład masy upadłości została zbyta za cenę 800 000 zł oraz że na nieruchomości tej ustanowiono szereg hipotek, które przewyższają uzyskaną cenę, co oznacza, że uzyskana kwota nie będzie mogła posłużyć uiszczeniu kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Zdaniem Syndyka, jedynym majątkiem, jaki znajduje się w masie upadłości – z uwagi na zbycie nieruchomości – są środki zgromadzone na rachunku bankowym i w kasie. Syndyk zaznaczył, że kwota 80 000 zł (uzyskana 31 lipca 2013 r.) stanowi wadium wpłacone w toku postępowania przetargowego na sprzedaż nieruchomości oraz że rzeczywiste środki, którymi dysponuje na dzień 15 sierpnia 2013 r., wynoszą 8 332,49 zł. Referendarz sądowy, po rozpoznaniu wniosku skarżącego, postanowieniem z dnia 20 sierpnia 2013 r. odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że z przedłożonych dokumentów wynika, iż składając wniosek o prawo pomocy Syndyk posiadał zgromadzone na rachunkach bankowych środki pieniężne w wysokości przekraczającej 11 000 zł, a w kasie 267,34 zł. W bilansie spółki w pozycji dotyczącej należności spółki wykazano należności od pozostałych jednostek z tytułu dostaw i usług na koniec 2012 r., o okresie spłaty do 12 miesięcy – 180 260,68 zł. W ocenie sądu pierwszej instancji, nie było wiarygodne oświadczenie Syndyka co do braku możliwości spłaty posiadanych wierzytelności w wysokości 194 257 zł z uwagi na niepodjęcie jakichkolwiek kroków zmierzających do odzyskania ww. środków pieniężnych od dłużnika, choćby na drodze sądowej. Ponadto, w dniu 15 sierpnia 2013 r. na rachunku bankowym była kwota 89 206,62 zł, w tym 80 000 zł wpłacone w dniu 31 lipca 2013 r. tytułem wadium. Z akt sprawy wynika również, że stan środków w kasie został zasilony w dniu 29 sierpnia 2013 r. środkami pieniężnymi w wysokości 5 000 zł, pochodzącymi z realizacji czeku. Z rozliczenia raportu kasowego wynika, że stan środków w kasie wynosił na koniec sierpnia 2013 r. – 11 787,01 zł (z uwzględnieniem wydatkowanej w sierpniu kwoty 288,90 zł oraz posiadanych 7 075,91 zł z poprzedniego okresu). Na podstawie powyższych okoliczności sąd uznał, że Syndyk dysponuje wystarczającymi środkami na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sprowadzających się na obecnym etapie postępowania do wpisu od skargi w kwocie 3 417 zł. Skarżący zaskarżył niniejsze postanowienie w całości zarzucając naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 246 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: "p.p.s.a."), poprzez uznanie, że skarżący nie wykazał braku środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Syndyk argumentował, że suma, jaką dysponuje nie pozwala na uiszczenie wpisu w jakiejkolwiek części. W opinii skarżącego, uiszczenie wpisów od skarg doprowadzi do wyzbycia się wszystkich środków masy upadłości, co uniemożliwi pokrycie kosztów postępowania upadłościowego. Naczelny Sąd administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy osobie prawnej może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z konstrukcji tego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Omawiany przepis stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania, określonej w art. 199 p.p.s.a. Celem instytucji prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest zagwarantowanie stronie konstytucyjnego prawa do sądu ustanowionego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno mieć zastosowanie jedynie w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków finansowych na udział w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 maja 2011 r. sygn. akt I FZ 136/11). Wnioskodawca powinien zatem, z własnej inicjatywy lub na wezwanie sądu, wykazać, poprzez złożenie stosownych dokumentów w postaci rachunków, wyciągów bankowych, zaświadczeń itp., że jego sytuacja materialna uniemożliwia lub utrudnia w istotny sposób dostęp do sądu. Rzetelne przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy i dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Dokonując oceny sytuacji skarżącej w świetle powyższych przepisów, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zachodzą przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Zdaniem NSA, przyjęcie przez sąd pierwszej instancji, że skarżąca posiada dostateczne środki, które mogą być przeznaczone na poniesienie kosztów zainicjowanego postępowania, nie znajduje oparcia w przyjętym przez ten sąd stanie faktycznym. Podniesione i udokumentowane przez Syndyka fakty niewątpliwie rzutują na możliwość przeprowadzenia postępowania upadłościowego. Na chwilę składanie wniosku Syndyk był uprawniony do dysponowania kwotą 11 840,19 zł, w chwili składania zażalenia oświadczył, że dysponuje kwotą 7 264,85 zł. Wpis w niniejszym postępowaniu wynosi 3 417 zł. Oznacza to, że gdyby przyjąć iż Syndyk nadal dysponuje kwotą 11 840, 19 zł, po uiszczeniu wpisu, na przeprowadzenie postępowania upadłościowego pozostałoby 8 423,19 zł. Natomiast przyjęcie za wyjściową deklarowaną przez Syndyka kwotę 7 264,85 zł, po uiszczeniu wpisu pozostawiłoby w kasie 3 847,85 zł. W opinii Naczelnego Sądu Administracyjnego obydwie kwoty stwarzają realne ryzyko obowiązkowego umorzenia postępowania upadłościowego z powodu braku środków na jego dalsze prowadzenie. Dlatego zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, spółka wykazała, że na chwilę obecną nie jest w stanie ponieść ciężaru zapłaty kosztów sądowych, bowiem przeznaczenie środków zgromadzonych na rachunku bankowym na wpis od skargi uniemożliwi skuteczne prowadzenie likwidacji spółki. Za przyznaniem prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości, przemawia również okoliczność, że odmowa przyznania prawa pomocy stanowiłaby w rozpoznawanej sprawie naruszenie konstytucyjnego prawa do sądu, ustanowionego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Jak zostało już powiedziane, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego środki majątkowe zgromadzone przez skarżącego nie pozwalają mu na uiszczenie pełnych kosztów sądowych. Ta okoliczność spowodowałaby konieczność cofnięcia skargi. W konsekwencji obiektywnie uniemożliwiłoby to skarżącemu doprowadzenie do kontroli zaskarżonej decyzji (tj. realizację prawa do sądu). Warto również wskazać, że identyczne stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 7 czerwca 2013 r., sygn. akt. I GZ 175/13, jak i I GZ 176/13, w którym z tych samych przyczyn uchylono zaskarżone postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 19 kwietnia 2013 r., III SA/Gd 117/13 oraz z dnia 22 kwietnia 2013 r., sygn. akt III SA/Gd 116/13 i przyznano prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych S. M. U. "S." sp. z o.o. w upadłości likwidacyjnej z siedzibą w W. Dlatego też Naczelny Sąd Administracyjny, szukając prawidłowej równowagi pomiędzy interesem Państwa w pobieraniu opłat z tytułu rozpoznawania spraw, a interesem skarżącego w dochodzeniu swych roszczeń, stwierdził, że sprawę należy przekazać do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Szczecinie. Z tych względów, na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., należało orzec jak w sentencji.