III OSK 344/24

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Ewa Kwiecińska Sędziowie sędzia NSA Małgorzata Masternak–Kubiak (spr.) sędzia del. WSA Paweł Mierzejewski Protokolant starszy asystent sędziego Joanna Drapczyńska-Sobiczewska po rozpoznaniu w dniu 3 grudnia 2024 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 4 kwietnia 2023 r. sygn. akt II SA/Gl 1610/22 w sprawie ze skargi M. M. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 20 września 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania statusu działacza opozycji antykomunistycznej oddala skargę kasacyjną. UZASADNIENIE Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 4 kwietnia 2023 r., sygn. akt II SA/Gl 1610/22, oddalił skargę M. M. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 20 września 2022 r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Jak wskazał Sąd pierwszej instancji ww. decyzją Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, w wyniku rozpoznania wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 20 lipca 2022 r. o odmowie potwierdzenia skarżącemu M. M. statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. W uzasadnieniu organ wskazał, że skarżący złożył wniosek o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych na podstawie przepisów ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2021 r. poz. 1255), dalej: "ustawa o działaczach opozycji antykomunistycznej". Zdaniem organu skarżący nie udowodnił okoliczności prowadzenia działalności opozycyjnej w rozumieniu art. 2 tej ustawy. Nie przestawił dowodów, które potwierdzałyby, że przez minimum 12 miesięcy prowadził, w ramach zorganizowanych struktur lub we współpracy z nimi, zagrożoną odpowiedzialnością karną, działalność mającą na celu odzyskanie przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowanie politycznych praw człowieka. Nie przedstawił również dowodów na okoliczność podlegania represjom w rozumieniu art. 3 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej. Skarżący podniósł, że jest osobą pokrzywdzoną przez prokuraturę, sądy, policję oraz szpital. W tym zakresie organ podkreślił, że za osobę represjonowaną może być uznana jedynie taka osoba, która spotkała się z dolegliwościami wymienionymi w art. 3 ww. ustawy i nastąpiło to z powodów politycznych. Żadne inne zdarzenia, okoliczności nie mogą być uznane za represję w rozumieniu tej ustawy, choćby w subiektywnej ocenie osoby poszkodowanej, stanowiły dużą dolegliwość. Organ ustosunkował się do twierdzeń skarżącego, według których nie zadośćuczyniono, ani nie zrekompensowano mu pieniężnie zabójstwa jego ojca w dniu 21 września 1980 r., podnosząc, że opisane przez wnioskodawcę wydarzenia nie są represjami wymienionymi w katalogu zawartym w art. 3 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej, w którym enumeratywnie wskazano okoliczności, kiedy Szef Urzędu potwierdza status osoby represjonowanej z powodów politycznych. Żadne inne zdarzenia, okoliczności i dolegliwości nie mogą być uznane za represję w rozumieniu tej ustawy, choćby w subiektywnej ocenie osoby poszkodowanego, stanowiły dużą dolegliwość. Organ odniósł się również do twierdzeń skarżącego, według których doznał on "choroby i depresji, do której przyczynili się urzędnicy państwowi". Organ wskazał, że okoliczności te były rozpatrywane pod kątem spełnienia przez stronę przesłanki określonej w art. 3 pkt 3 lit. a ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej. Zgodnie z tym przepisem, doznanie uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia na okres dłuższy niż 7 dni na skutek działania, w tym niejawnego, wojska, milicji lub organów bezpieczeństwa państwa, o których mowa w art. 5 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 2021 r. poz. 177) musi mieć związek z wzięciem udziału przez stronę w wystąpieniu wolnościowym na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Organ podniósł, że skarżący nie wykazał, by brał udział w takim wystąpieniu, które skutkowałoby doznaniem uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia na okres dłuższy niż 7 dni, w związku z czym nie zachodzą wystarczające przesłanki do uznania, iż strona spełniła warunki, o których mowa w art. 3 pkt 3 lit. a) ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej. W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach M. M. zawarł stwierdzenia sprowadzające się do tego, że represjonowanie go przez instytucje państwowe miało związek ze śmiercią jego ojca, który uległ wypadkowi drogowemu, spowodowanemu przez obywatela A. w dniu [...] września 1980 r. Ponadto podniósł, że w sprawie wystąpiła niezgodność, gdyż wydana przez IPN decyzja nr [...] z dnia 21 kwietnia 2022 r. jest dla niego korzystna, a decyzja Urzędu do spraw Kombatantów jest niekorzystna dla niego jako ubiegającego się o status represjonowanego. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wskazanym na wstępie wyrokiem Sąd pierwszej instancji uznał wniesioną skargę za pozbawioną usprawiedliwionych podstaw. W uzasadnieniu podniesiono, że skarżący przedłożył decyzję Prezesa IPN z dnia 21 kwietnia 2022 r. stwierdzającą, że nie był pracownikiem, funkcjonariuszem lub żołnierzem organów bezpieczeństwa państwa oraz, że w archiwum IPN nie zachowały się dokumenty wytworzone przez niego lub przy jego udziale, w ramach czynności wykonywanych przez niego w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. Treść decyzji Prezesa IPN potwierdza zatem, że w przypadku skarżącego nie wystąpiły przesłanki negatywne wyłączające potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Natomiast potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych następuje na podstawie udokumentowanego wniosku strony, w przypadku spełnienia przesłanek określonych w art. 2 lub w art. 3 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej. Dalej Sąd pierwszej instancji podniósł, że w oparciu o prawidłową ocenę zgromadzonych w sprawie dowodów, trafnie organ wskazał, że nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 2 i art. 3 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej i w konsekwencji tego odmówił potwierdzenia skarżącemu statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. W szczególności bezpodstawne były twierdzenia skargi, sprowadzające się do zarzutu wystąpienia sprzeczności pomiędzy wydaną przez IPN decyzją nr [...] z dnia 21 kwietnia 2022 r., a zaskarżoną decyzją Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów. Jak podkreślił Sąd meriti decyzja Prezesa IPN z dnia 21 kwietnia 2022 r. potwierdza tylko to, że w przypadku skarżącego nie wystąpiły przesłanki negatywne wyłączające potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Natomiast wydanie decyzji o potwierdzeniu statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych, następuje w razie spełnienia przesłanek określonych w art. 2 lub w art. 3 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej, przez wnioskodawcę, który przedłożył decyzję Prezesa IPN potwierdzającą, że nie wystąpiły przesłanki negatywne, o których była mowa wyżej. Nadto z akt postępowania wynika, że organ wielokrotnie informował stronę o przesłankach nabycia statusu działacza opozycji antykomunistycznej i osoby represjonowanej z powodów politycznych oraz o możliwości nadesłania stosownych dowodów dotyczących spełnienia ustawowych przesłanek, a nawet zawarł w pismach z dnia 9 czerwca 2022 r. i z dnia 12 sierpnia 2022 r. informację, zgodnie z art. 79a § 1 K.p.a., że w toku postępowania wyjaśniającego, nie zostały spełnione lub wykazane, zależne od strony przesłanki prawa materialnego, których spełnienie jest niezbędne do wydania decyzji pozytywnej. Przesłanki te zostały wymienione w tym piśmie. Następnie zawarto pouczenie, że niewykazanie tych przesłanek będzie skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Mając na uwadze przedstawiony stan sprawy Sąd Wojewódzki stwierdził, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja tego samego organu, zostały wydane zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa materialnego i w wyniku prawidłowo przeprowadzonego postępowania, spełniającego warunki określone m.in. w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. W związku z powyższym, zgodnie z art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 259) – dalej: "P.p.s.a.", Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach skargę oddalił. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł M. M. Zaskarżając rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji w całości, zarzucił naruszenie prawa materialnego, przez błędną wykładnię oraz niewłaściwe zastosowanie art. 3 ust. 2 pkt a i pkt b ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej, a to poprzez uznanie, że brak jest podstaw do przyznania skarżącemu statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych, na podstawie kwerendy dotyczącej skarżącego, przeprowadzonej w zasobie archiwalnym IPN. W oparciu o powyższy zarzut, skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i uchylenie zaskarżonej decyzji Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 20 września 2022 r.; uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu; zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania; zasądzenie na rzecz pełnomocnika skarżącego kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu, która nie została opłacona w całości, ani w części oraz o zwolnienie skarżącego od kosztów sądowych, których nie jest ponieść bez uszczerbku dla siebie i swojej rodziny. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powyższy zarzut szerzej umotywowano. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Na wstępie należy wskazać, że Naczelny Sąd Administracyjny związany jest podstawami skargi kasacyjnej, bowiem według art. 183 § P.p.s.a., rozpoznaje sprawę w jej granicach, biorąc z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie żadna z wymienionych w art. 183 § 2 P.p.s.a. przesłanek nieważności postępowania nie zaistniała, wobec czego kontrola Naczelnego Sądu Administracyjnego ograniczyła się wyłącznie do zbadania zawartych w skargach zarzutów sformułowanych w granicach podstawy kasacyjnej. Podstawy, na które można się powołać w skardze kasacyjnej, zostały sprecyzowane w art. 174 P.p.s.a. Przepis art. 174 pkt 1 tej ustawy przewiduje dwie postacie naruszenia prawa materialnego, a mianowicie błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Błędna wykładnia oznacza nieprawidłowe zrekonstruowanie treści normy prawnej wynikającej z konkretnego przepisu, czyli mylne rozumienie określonej normy prawnej, natomiast niewłaściwe zastosowanie to dokonanie wadliwej subsumcji przepisu do ustalonego stanu faktycznego, czyli niezasadne uznanie, że stan faktyczny sprawy odpowiada hipotezie określonej normy prawnej. Również druga podstawa kasacyjna wymieniona w art. 174 pkt 2 P.p.s.a. - naruszenie przepisów postępowania - może przejawiać się w tych samych formach, co naruszenie prawa materialnego, przy czym w tym wypadku ustawa wymaga, aby skarżący wykazał możliwość istotnego wpływu wytkniętego uchybienia na wynik sprawy. Przechodząc do rozpoznania wskazanych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego, wyjaśnić należy, że nie każda działalność opozycyjna, jak również nie każda represja z powodów politycznych ze strony władz komunistycznych jest przez prawodawcę uznawana jako podlegająca ustawie, a tym samym uprawniająca do ubiegania się o świadczenia pieniężne czy pomoc pieniężną. Ustawa o działaczach opozycji antykomunistycznej dla potrzeb realizacji przewidzianych w niej uprawnień, każe wyróżniać dwie kategorie podmiotów. Pierwszą kategorią są działacze opozycji antykomunistycznej, czyli osoby, które w okresie od dnia 1 stycznia 1956 r. do dnia 4 czerwca 1989 r., łącznie przez co najmniej 12 miesięcy prowadziły, w ramach struktur zorganizowanych lub we współpracy z nimi, zagrożoną odpowiedzialnością karną, działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce (art. 2 ust. 1 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej). Do wskazanego w art. 2 ust. 1 okresu 12 miesięcy, z mocy wyraźnej decyzji ustawodawcy, nie wlicza się okresów działalności w ramach niezależnego ruchu związkowego lub niezależnego ruchu studenckiego, prowadzonej w okresie od dnia 31 sierpnia 1980 r. do dnia 12 grudnia 1981 r. Natomiast drugą kategorię uprawnionych stanowią "osoby represjonowane z powodów politycznych". Definicję takiej osoby zawarto w art. 3 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej. Powołany przepis wskazuje na kilka rodzajów okoliczności uznawanej przez ustawodawcę za represjonowanie z powodów politycznych, co powoduje, że zaistnienie choćby jednej z nich uzasadnia nadanie przez organ żądanego przez wnioskodawcę statusu. W niniejszej sprawie skarżący nieskutecznie wykazywał, że zaistniały w stosunku do niego przesłanki normatywne uznania za osobę represjonowaną z powodów politycznych. Sąd Wojewódzki dokonał rzetelnej oceny stanowiska organu odnośnie podawanych przez skarżącego okoliczności w aspekcie ich zakwalifikowania, jako nie dających podstaw, aby uznać, że ziściły się przesłanki umożliwiające z tych powodów przyznanie stronie wnioskującej statusu działacza opozycji antykomunistycznej. Tej kwalifikacji, przy zastosowaniu przepisów prawa materialnego, strona skarżąca nie podważyła w skardze kasacyjnej. Trafnie skonstatował Sąd Wojewódzki, że z materiału aktowego nie wynika, aby skarżący wskazał na okoliczności, które mogłyby wpłynąć na spełnienie przesłanki uznania skarżącego za osobę represjonowaną z powodów politycznych, o czym stanowi art. 3 ustawy o działaczach opozycji. Jak wynika bowiem z akt sprawy skarżący powołał się na fakt pokrzywdzenia go przez ówczesną prokuraturę, sądy i policję. Nadto skarżący wskazywał na chorobę i depresję, do której, w jego ocenie, przyczynili się urzędnicy państwowi oraz twierdził, że był inwigilowany ze strony osób piastujących stanowiska urzędnicze. Oprócz tego skarżący wskazywał na brak zadośćuczynienia i rekompensaty za zabójstwo jego ojca w dniu 21 września 1980 r. Jednakże, jak trafnie skonstatował Sąd pierwszej instancji, w sprawie brak jest dowodów wskazujących na to, aby ww. okoliczności miały związek z działalnością skarżącego na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Zgodnie z art. 3 pkt 3 lit. a ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej doznanie uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia na okres dłuższy niż 7 dni na skutek działania, w tym niejawnego, wojska, milicji lub organów bezpieczeństwa państwa, o których mowa w art. 5 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r. poz. 177) musi mieć związek z wzięciem udziału przez stronę w wystąpieniu wolnościowym na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Jak wynika z akt sprawy skarżący nie wykazał, by brał udział w takim wystąpieniu, które skutkowałoby doznaniem uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia na okres dłuższy niż 7 dni, w związku z czym nie zachodzą wystarczające przesłanki do uznania, iż strona spełniła warunki, o których mowa w art. 3 pkt 3 lit. a ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej. W myśl natomiast art. 3 pkt 3 lit. b ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej inwigilacja przez organy bezpieczeństwa państwa musi wiązać się z podjęciem wobec strony bezprawnego działania polegającego na popełnieniu na jej szkodę przestępstwa lub wykroczenia, a także musi mieć związek z wzięciem udziału strony w wystąpieniu wolnościowym na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Jak trafnie wskazał organ administracji, a za nim Sąd pierwszej instancji, w trakcie postępowania nie odnaleziono w stosunku do skarżącego żadnych dowodów inwigilacji. Również sam skarżący nie przedstawił dowodów, by brał udział w wystąpieniu, które skutkowałoby inwigilacją i podjęciem wobec niego bezprawnego działania polegającego na popełnieniu na jego szkodę przestępstwa lub wykroczenia, w związku z czym nie wystąpiły przesłanki do uznania, iż spełnione zostały warunki, o których mowa w art. 3 pkt 3 lit b ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej. Podkreślić w tym miejscu należy, że powszechne rozumienie represji politycznych jest znacznie szersze niż przyjmowane przez ustawodawcę w art. 3 ustawy o działaczach opozycji, który to przepis wymienia enumeratywnie okoliczności, jakie muszą zachodzić wobec osoby, aby przyznać jej status represjonowanego. Poczucie osobistej krzywdy, doznanej traumy, cierpienia, utrudnień życiowych w tamtym czasie nie zostały uznane przez ustawodawcę za przesłankę umożliwiającą uzyskanie przedmiotowego statusu. Odmienna od oczekiwań skarżącego ocena przez organ administracji, a następnie Sąd pierwszej instancji zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie świadczy o tym, że doszło do naruszenia wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów. Jak trafnie wskazał Sąd Wojewódzki żadna z form aktywności wskazywana przez skarżącego nie wypełnia hipotezy art. 3 ustawy o działaczach opozycji. W związku z powyższym, w ślad za organem administracji i Sądem Wojewódzkim należy uznać, że skarżący nie wykazał, aby prowadził działalność rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny uznając, że skarga kasacyjna nie została oparta na uzasadnionych podstawach, orzekł o jej oddaleniu na podstawie art. 184 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi strony skarżącej kasacyjnie wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, bowiem wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 P.p.s.a.), przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 P.p.s.a.