III OZ 582/23

TEZY W demokratycznym państwie prawa, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej niedopuszczalna jest sytuacja, w której zasady określone w przepisach o opłatach za czynności adwokatów, radców prawnych, doradców podatkowych albo rzeczników patentowych w zakresie ponoszenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej oraz zwrotu niezbędnych i udokumentowanych wydatków (art. 250 § 1 p.p.s.a.) różnicują wynagrodzenie pełnomocnika strony za te same czynności, w zależności od tego czy został on ustanowiony z wyboru, czy też w ramach prawa pomocy. SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Rafał Stasikowski po rozpoznaniu w dniu 29 listopada 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia adwokata D. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 5 października 2023 r., sygn. akt III SAB/Gd 133/23 o przyznaniu adwokatowi wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy przed sądem administracyjnym w pierwszej instancji w sprawie ze skargi G. K. na bezczynność Dyrektora Zakładu Karnego w Czarnem w przedmiocie udostępnienia informacji publicznej postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie. UZASADNIENIE Postanowieniem z 5 października 2023 r., sygn. akt III SAB/Gd 133/23, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku przyznał adwokatowi D. M. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku kwotę 295,20 zł, zawierającą podatek od towarów i usług, tytułem wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy, obejmujące udział w postępowaniu przed sądem administracyjnym w pierwszej instancji. W uzasadnieniu powołał się na art. 250 i art. 258 § § 2 pkt 8 w zw. z art. 258 § 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259; dalej zwanej "p.p.s.a.") oraz § 4 ust. 1 i 3, § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (tj: Dz. U. z 2019 r., poz. 18 ze zm.; dalej "rozporządzenie"). Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł pełnomocnik skarżącego, podnosząc, że wyrokiem z 20 grudnia 2022 r., sygn. akt SK 78/21, Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że nieuzasadnione jest różnicowanie stawek wynagrodzenia dla adwokatów ustanowionych z urzędu względem tych z wyboru. W związku z tym wniósł on o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez przyznanie kwoty 590,40 zł brutto, bowiem przyznane mu wynagrodzenie zostało ustalone według niezgodnych z Konstytucją przepisów rozporządzenia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie jest zasadne. Zgodnie z art. 250 § 1 p.p.s.a. wyznaczony adwokat, radca prawny, doradca podatkowy albo rzecznik patentowy otrzymuje wynagrodzenie odpowiednio według zasad określonych w przepisach o opłatach za czynności adwokatów, radców prawnych, doradców podatkowych albo rzeczników patentowych w zakresie ponoszenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej oraz zwrotu niezbędnych i udokumentowanych wydatków. Przepisy, o których mowa powyżej, są zawarte m.in. w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z 3 października 2016 r. Stosownie do § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia opłaty wynoszą w postępowaniu przed sądami administracyjnymi w pierwszej instancji w innej sprawie – 240 zł. I taką też opłatę powiększoną o podatek od towarów i usług przyznał pełnomocnikowi sąd pierwszej instancji. Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę, że w analogicznej regulacji, tyle że dotyczącej adwokatów ustanowionych z wyboru tj. w § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie stanowi, że stawki minimalne wynoszą w postępowaniu przed sądami administracyjnymi w pierwszej instancji w innej sprawie - 480 zł. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego sąd pierwszej instancji, przyznając przedmiotowe wynagrodzenie, powinien wziąć pod uwagę wyroki Trybunału Konstytucyjnego: z 23 kwietnia 2020 r., SK 66/19, oraz z 20 grudnia 2022 r., sygn. akt SK 78/21. W wyroku z 23 kwietnia 2020 r. Trybunał orzekł: § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. poz. 1801) jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu stwierdził, że "zróżnicowanie w akcie podustawowym wysokości wynagrodzenia od tego, czy adwokat świadczył pomoc prawną jako pełnomocnik z wyboru czy z urzędu stanowiło niedopuszczalną w demokratycznym państwie prawa samowolę legislacyjną, w sposób nieproporcjonalny ingerującą w uprawnienia pełnomocników z urzędu do uzyskania wynagrodzenia za ich pracę.". Z kolei w wyroku z 20 grudnia 2022 r. Trybunał orzekł: § 17 ust. 1 pkt 2 oraz § 17 ust. 2 pkt 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 18, z późn. zm.) są niezgodne z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1, art. 2 i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przez to, że wskazane w nich stawki dla adwokatów ustanowionych obrońcami z urzędu są niższe od stawek w tych samych sprawach dla adwokatów ustanowionych obrońcami z wyboru. W uzasadnieniu wskazał, że "w ślad za wyrokiem z 23 kwietnia 2020 r. o sygn. SK 66/19 niniejszy wyrok ponownie podważa różnicowanie pozycji pełnomocników profesjonalnych w zależności od tego, w jakiej formie świadczą oni pomoc prawną, tj. z wyboru czy z urzędu. Trybunał zdecydował przy tym - również po raz kolejny (zob. postanowienie z 29 kwietnia 2020 r., sygn. S 1/20, OTK ZU A/2020, poz. 14) - odrębnym postanowieniem sygnalizacyjnym zwrócić uwagę Ministrowi Sprawiedliwości na konieczność zrównania regulacji w przedmiocie wynagradzania pełnomocników z urzędu z regulacjami dotyczącymi pełnomocników z wyboru.". W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego na gruncie niniejszej sprawy doszło do sytuacji, w której rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości różnicują wynagrodzenie pełnomocnika strony za te same czynności, w zależności od tego czy został on ustanowiony z wyboru, czy też w ramach prawa pomocy. Zdaniem Sądu taka sytuacja jest niedopuszczalna w demokratycznym państwie prawa, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Trybunału Konstytucyjnego zawarte w ww. wyrokach i stwierdza, że należy je odnieść do niniejszej sprawy. Wprawdzie przedmiotem rozstrzygnięcia w wyroku Trybunału z 20 grudnia 2022 r. jest inny paragraf rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 3 października 2016 r., zaś wyrok Trybunału z 23 kwietnia 2020 r. dotyczy nieobowiązującego już rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, to treść uzasadnienia tychże wyroków można wprost odnieść do realiów faktycznych i prawnych przedmiotowej sprawy. Wskazać w tym miejscu należy, że sąd administracyjny uprawniony jest do oceny zgodności przepisu rozporządzenia z ustawą i Konstytucją RP. W uzasadnieniu wyroku wydanego przez skład siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 stycznia 2006 r., sygn. akt I OPS 4/05, przyjęto, że "(...) nie jest trafny zarzut, że sąd administracyjny nie ma kompetencji do oceny, czy przepis rozporządzenia jest zgodny z ustawą i Konstytucją RP, i nie może odmówić zastosowania przepisu rozporządzenia z tego powodu, że przepis ten, w ocenie sądu, jest niezgodny z ustawą i Konstytucją RP. (...) w tym względzie nie ma kolizji między kompetencjami Trybunału Konstytucyjnego i sądu administracyjnego. (...) Uprawnienie każdego sądu rozpoznającego sprawę do oceny, czy określone przepisy rozporządzenia są zgodne z ustawą było i jest przyjmowane w orzecznictwie zarówno Trybunału Konstytucyjnego i Sądu Najwyższego, jak i Naczelnego Sądu Administracyjnego. Stanowisko Trybunału Konstytucyjnego w tym przedmiocie zostało szczegółowo wyjaśnione w uzasadnieniu postanowienia z 13 stycznia 1998 r. sygn. akt U 2/97 (OTK 1998, nr 1, poz. 4). Trybunał stwierdził, że ocena konstytucyjności i legalności przepisu rangi podustawowej może być dokonana przez sąd rozpatrujący sprawę indywidualną, w której przepis ten może być zastosowany. Na gruncie nowej Konstytucji nie uległa zmianie kompetencja sądów do incydentalnej kontroli tych wszystkich przepisów, które są usytuowane poniżej ustawy. (...) Wielokrotnie w tej kwestii wypowiadał się także Naczelny Sąd Administracyjny (przykładowo uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 października 2000 r. sygn. akt OPK 13/00, ONSA 2001, nr 2, poz. 63; z dnia 18 grudnia 2000 r. sygn. akt OPK 20-22/00, ONSA 2001, nr 3, poz. 104; z dnia 21 lutego 2000 r. sygn. akt OPS 10/99, ONSA 2000, nr 3, poz. 90; z dnia 22 maja 2000 r. sygn. akt OPS 3/00, ONSA 2000, nr 4, poz. 136)". W związku z powyższym koniecznym było uchylenie zaskarżonego postanowienia. Ponownie przyznając pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenie za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy przed sądem administracyjnym w pierwszej instancji, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku weźmie pod uwagę powyższe rozważania. Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.