I GSK 1103/23

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Korycińska Sędzia NSA Dariusz Dudra Sędzia NSA Michał Kowalski (spr.) po rozpoznaniu w dniu 5 grudnia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej wniosku sędziego NSA Bogdana Fischera o wyłączenie od orzekania w sprawie skargi kasacyjnej A w K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 kwietnia 2023 r. sygn. akt V SA/Wa 1421/22 w sprawie ze skargi A w K. na decyzję Ministra Edukacji i Nauki z dnia 7 kwietnia 2022 r. nr DFS-WRCP.612.6.2022.MS w przedmiocie odmowy stwierdzenia nadpłaty środków wyłączyć od orzekania SNSA Bogdana Fischera UZASADNIENIE Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 4 kwietnia 2023 r., sygn. akt V SA/Wa 1421/22 na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2023 r., poz. 1634 – dalej jako p.p.s.a.) oddalił skargę A z siedzibą w K. na decyzję Ministra Edukacji i Nauki z dnia 7 kwietnia 2022 r. w przedmiocie odmowy stwierdzenia nadpłaty środków. W skardze kasacyjnej zaskarżano powyższy wyrok w całości wnosząc o jego uchylenie oraz wydanie orzeczenia reformatoryjnego poprzez uchylenie decyzji Ministra Edukacji i Nauki z dnia 7 kwietnia 2022 r. oraz decyzji Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 kwietnia 2020 r., ewentualnie o jego uchylenie przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Jednocześnie wniesiono o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz rozpoznanie sprawy na rozprawie. Zarządzeniem z dnia 4 października 2023 r. sprawę skierowano na rozprawę w dniu 5 grudnia 2023 r., do składu orzekającego wyznaczono sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego Bogdana Fischera. W piśmie z dnia 4 grudnia 2023 r. sędzia NSA Bogdan Fischer, wniósł o wyłączenie go od udziału w sprawie z powodu istnienia okoliczności tego rodzaju, że mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności. Wyjaśnił, że wspólnie z A w K., która jest stroną w niniejszym postępowaniu, jako profesor uniwersytetu składał dwukrotnie wniosek w projekcie naukowym. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi dotyczące wyłączenia sędziego (art. 18-24 p.p.s.a.) przewidują wyłączenie sędziego od rozpoznania sprawy z mocy samej ustawy (art. 18 p.p.s.a.) oraz wyłączenie przez sąd – na żądanie sędziego lub na wniosek strony (art. 19 p.p.s.a.). Na mocy art. 193 p.p.s.a. przepisy te mają odpowiednie zastosowanie w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Instytucja wyłączenia sędziego, zarówno z mocy prawa, jak i na żądanie sędziego bądź na wniosek strony, jest istotną gwarancją procesową, która ma zapewnić rozpoznanie sprawy przez sąd w takim składzie orzekającym, którego sędziowie nie pozostają w relacjach osobistych ze stronami oraz nie mieli określonych wcześniej związków z rozpoznawaną sprawą. Ratio legis przepisów o wyłączeniu sędziego we wszystkich procedurach sądowych sprowadza się do eliminowania przyczyn, które mogą skutkować wątpliwościami co do bezstronności i obiektywizmu sędziego w rozpoznaniu określonej sprawy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 października 2018 r., sygn. akt I OZ 1022/18; to i kolejne cytowane orzeczenia dostępne na stronie internetowej w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Artykuł 19 p.p.s.a. stanowi, że wyłączenie sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony może nastąpić wtedy, gdy istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Treść tego przepisu zawiera wyrażenie wieloznaczne, mogące obejmować wiele różnorodnych stanów faktycznych. W związku z tym w sprawach, w których podstawą wyłączenia jest art. 19 p.p.s.a., do sądu należy nie tylko zbadanie, czy występują podstawy wyłączenia, ale także czy z punktu widzenia doświadczenia życiowego przytoczone okoliczności mogą budzić wątpliwości co do bezstronności sędziego i uzasadniać jego wyłączenie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 7 września 1994 r., sygn. akt I PO 10/94, OSNP 1995/4, poz. 56). Należy mieć również na uwadze to, że z woli ustawodawcy to do sędziego należy ocena, czy będzie mógł obiektywnie i bez skrępowania rozpoznać sprawę i wydać w niej orzeczenie. Przechodząc do rozpoznawanego wniosku należy podnieść, że wyznaczony do składu orzekającego sędzia NSA Bogusław Fischer wyjaśnił, że wspólnie z A w K., jako profesor uniwersytetu składał dwukrotnie wnioski o dofinansowania w projektach naukowym i w tym kontekście należy podkreślić, że doświadczenie życiowe wskazuje, że taką współpracę, należy właśnie zakwalifikować jako "okoliczność tego rodzaju", która nie tylko mogłaby wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziego, ale i jego samego postawić w niezręcznej sytuacji. Bezstronność, o której mowa w art. 19 p.p.s.a. powinna być przede wszystkim rozumiana jako wolność sędziego od emocjonalnego stosunku do sprawy i musi dotyczyć całego toku postępowania sądowoadministracyjnego. Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny przyjął, że zachodzi przesłanka, o której mowa w art. 19 p.p.s.a. Wyłączenie sędziego NSA Bogusława Fischera od orzekania przyczyni się do usunięcia choćby potencjalnych wątpliwości co do jego bezstronności w zaistniałych okolicznościach stanu faktycznego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, istotne znaczenie dla oceny kwestii obiektywizmu sędziego ma także zewnętrzny, społeczny odbiór zaistniałych okoliczności. W tym ujęciu instytucja wyłączenia sędziego ma zapewniać budowanie zaufania społecznego do organów sprawujących wymiar sprawiedliwości. Postępowanie musi być zatem prowadzone tak, aby nie stwarzać nawet pozornego lekceważenia standardów zachowania bezstronności, będącej uzewnętrznieniem niezawisłości sędziowskiej (por. wyroki NSA: z 8 lipca 2009 r., sygn. akt II OSK 1110/08; z 27 lipca 2010 r., sygn. akt I GSK 1020/09). W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 19 w zw. z art. 22 § 1 i 2 p.p.s.a. oraz art. 193 p.p.s.a, postanowił jak w sentencji.