IV SA/Wr 296/23

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Daria Gawlak - Nowakowska (sprawozdawca), Sędziowie: Sędzia WSA Katarzyna Radom, Sędzia NSA Mirosława Rozbicka - Ostrowska, po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 16 listopada 2023 r. sprawy ze skargi A. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Wałbrzychu z dnia 6 marca 2023 r., nr SKO 4103/253/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia rodzicielskiego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Wałbrzychu na rzecz A. T. kwotę 480,00 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. UZASADNIENIE Zaskarżoną decyzją z dnia 6 marca 2023 r., nr SKO 4103/253/2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Wałbrzychu (dalej: SKO, Kolegium) działając na podstawie art. art.138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r., poz. 2000, dalej: k.p.a.) oraz art. 2 pkt 5, art. 17c ust. 1 pkt 1 i art. 17c ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r., poz.615 z późn. zm., dalej: u..s.r.), po rozpoznaniu odwołania A. T. (dalej:: Strona, Skarżący), utrzymało w mocy wydaną z upoważnienia Prezydenta Świdnicy przez Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych i Alimentacyjnych w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Świdnicy (dalej: organ I instancji) decyzję z dnia 4 stycznia 2023 r., nr DŚRIA.4307.80.2022 o odmowie przyznania Stronie prawa do świadczenia rodzicielskiego na dziecko, tj. F. T. W dniu 10 listopada 2022 r. Skarżący w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Świdnicy złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia rodzicielskiego na syna F. T. ur. [...]. Organ I instancji po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego wskazaną na wstępie decyzją z dnia 4 stycznia 2023 r. odmówił przyznania Stronie prawa do świadczenia rodzicielskiego na dziecko. W uzasadnieniu wskazano, że Skarżący został wezwany do dostarczenia dokumentów mających wpływ na przyznanie świadczenia rodzicielskiego. Skarżący nie przedstawił dowodów, na podstawie których można byłoby przyznać Skarżącemu - ojcu dziecka - świadczenie rodzicielskie. W odwołaniu od powyższej decyzji Skarżący wskazał, że jego żona jest obywatelką Ukrainy i obecnie oczekuje na decyzję o przedłużeniu jej prawa pobytu na terenie Polski. W związku z tym świadczenie to nie przysługuje matce, ale w takim wypadku, zgodnie z wyrokiem WSA w Gliwicach z dnia 27 maja 2020 r., sygn. akt II SA/GI136/20, przysługuje ojcu dziecka. SKO zaskarżoną decyzją z dnia 6 marca 2023 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. SKO wskazało, że Skarżący będąc ojcem dziecka, tj. F. T., zwrócił się z wnioskiem o przyznanie świadczenia rodzicielskiego. Matka dziecka, H. T. jest obywatelką U. Następnie SKO przytoczyło treść art. 17c ust. 1 pkt 1 u.s.r. zgodnie z którym świadczenie rodzicielskie przysługuje matce albo ojcu dziecka, z uwzględnieniem ust. 2 oraz treść art. 17c ust. 2 u.ś.r. stanowiącego, że świadczenie rodzicielskie przysługuje ojcu dziecka w przypadku: 1) skrócenia na wniosek matki dziecka okresu pobierania świadczenia rodzicielskiego, zasiłku macierzyńskiego lub uposażenia za okres ustalony przepisami Kodeksu pracy jako okres urlopu macierzyńskiego, okres urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego lub okres urlopu rodzicielskiego, po wykorzystaniu przez nią tego świadczenia, zasiłku lub uposażenia za okres co najmniej 14 tygodni od dnia urodzenia dziecka; 2) śmierci matki dziecka; 3) porzucenia dziecka przez matkę. Podkreśliło, że powyższy przepis stanowi zamknięty katalog okoliczności, w których świadczenie rodzicielskie przysługuje ojcu dziecka. SKO stwierdziło, że rozpatrywanej sprawie żadna z tych okoliczności nie zachodzi, zatem Skarżącemu, jako ojcu dziecka, świadczenie rodzicielskie nie przysługuje. Kolegium nie podzieliło stanowiska wyrażonego w powołanym przez Stronę wyroku WSA w Gliwicach, że przepis art. 17c ust. 2 u..s.r. zawiera przykładowy katalog przesłanek, które pozwalają na przyznanie świadczenia ojcu dziecka. Wręcz przeciwnie, redakcja omawianego przepisu wskazuje, iż jest to katalog zamknięty. Przepis stanowi, że świadczenie rodzicielskie przysługuje ojcu dziecka w przypadkach wymienionych w punktach od 1 do 3. Ustawodawca nie użył zwrotów "w szczególności", "również" czy też innych, które wskazywałyby, że wymienia te przypadki jako przykładowe, typowe, również te, obok innych. SKO odnosząc się do argumentów odwołania zauważyło, że ustawodawca w przepisach ustawy o świadczeniach rodzinnych w przypadku świadczenia rodzicielskiego nie pozostawił organom administracji luzu decyzyjnego. Świadczenia to może być przyznane ojcu dziecka po spełnieniu ściśle określonych przesłanek, które zostały wymienione w art. 17c ust. 2 u.ś.r. W sytuacji Strony przesłanki nie zostały spełnione. Ponadto podkreśliło, że zgodnie z art. 6 k.p.a. organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa. Z określonej w tym przepisie zasady praworządności wynika obowiązek działania organów administracji publicznej zgodnie z normami (przepisami) obowiązującego prawa. Do norm tych należą w szczególności normy prawa materialnego stosowane przez organ administracji publicznej, a także normy proceduralne. Organy administracji publicznej mogą czynić tylko to, do czego wyraźnie upoważnia je prawo i w trybie przewidzianym prawem. Na powyższą decyzję SKO skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu złożył Skarżący reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie: 1. przepisu postępowania w postaci art. 107 § 1 ust. 6 w zw. z § 3 k.p.a. poprzez wydanie i doręczenie Stronie decyzji zawierającej wadliwe uzasadnienie, na skutek pominięcia jego treści mającej znajdować się na stronie 2 rozstrzygnięcia; 2. naruszenie przepisu prawa materialnego w postaci art. 17 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że Skarżący nie spełnia przesłanek do przyznania mu świadczenia rodzicielskiego mimo braku podstaw do takiej decyzji, albowiem prawidłowa wykładnia w/w przepisów prowadzi do wniosku, że Skarżący spełnia warunki do przyznania mu świadczenia rodzicielskiego. Wskazując na powyższe wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi odwoławczemu oraz o zasądzenie od organu na jego rzecz kosztów postępowania według norm przepisanych. Organ w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634, dalej: p.p.s.a.) stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. W wyniku takiej kontroli decyzja podlega uchyleniu w razie stwierdzenia przez Sąd: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę wznowienia postępowania administracyjnego, lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c p.p.s.a.). Podkreślić należy, że stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Dokonując we wskazanym zakresie kontroli zaskarżonych decyzji Sąd doszedł do przekonania, że naruszają one prawo w stopniu powodującym potrzebę ich uchylenia. Jak stanowi art. 17c ust. 1 u.ś.r. świadczenie rodzicielskie przysługuje: 1) matce albo ojcu dziecka, z uwzględnieniem ust. 2; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka w przypadku objęcia opieką dziecka w wieku do ukończenia 7. roku życia, a w przypadku dziecka, wobec którego podjęto decyzję o odroczeniu obowiązku szkolnego - do ukończenia 10. roku życia; 3) rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej zawodowej, w przypadku objęcia opieką dziecka w wieku do ukończenia 7 roku życia, a w przypadku dziecka, wobec którego podjęto decyzję o odroczeniu obowiązku szkolnego - do ukończenia 10 roku życia; 4) osobie, która przysposobiła dziecko, w przypadku objęcia opieką dziecka w wieku do ukończenia 7 roku życia, a w przypadku dziecka, wobec którego podjęto decyzję o odroczeniu obowiązku szkolnego - do ukończenia 10 roku życia. Zgodnie natomiast z art. 17c ust. 2 u.ś.r. świadczenie rodzicielskie przysługuje ojcu dziecka w przypadku: 1) skrócenia na wniosek matki dziecka okresu pobierania świadczenia rodzicielskiego, zasiłku macierzyńskiego lub uposażenia za okres ustalony przepisami Kodeksu pracy jako okres urlopu macierzyńskiego, okres urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego lub okres urlopu rodzicielskiego, po wykorzystaniu przez nią tego świadczenia, zasiłku lub uposażenia za okres co najmniej 14 tygodni od dnia urodzenia dziecka; 2) śmierci matki dziecka; 3) porzucenia dziecka przez matkę. W art. 17c ust. 9 u.ś.r. wskazano negatywne przesłanki, bezwzględnie wyłączające prawo do świadczenia rodzicielskiego, które nie przysługuje, jeżeli: 1) co najmniej jeden z rodziców dziecka lub osoba, o której mowa w ust. 1 pkt 2 lub 3, otrzymują zasiłek macierzyński lub uposażenie za okres ustalony przepisami Kodeksu pracy jako okres urlopu macierzyńskiego, okres urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego lub okres urlopu rodzicielskiego; 2) dziecko zostało umieszczone w pieczy zastępczej - w przypadku osób, o których mowa w ust. 1 pkt 1 i 4; 3) osoba ubiegająca się o świadczenie rodzicielskie lub osoba pobierająca świadczenie rodzicielskie nie sprawuje lub zaprzestała sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem, w tym w związku z zatrudnieniem lub wykonywaniem innej pracy zarobkowej, które uniemożliwiają sprawowanie tej opieki; 4) w związku z wychowywaniem tego samego dziecka lub w związku z opieką nad tym samym dzieckiem jest już ustalone prawo do świadczenia rodzicielskiego, dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, świadczenia pielęgnacyjnego, specjalnego zasiłku opiekuńczego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów; 5) osobom, o których mowa w ust. 1 przysługuje za granicą świadczenie o podobnym charakterze do świadczenia rodzicielskiego, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej. Warto też wskazać, że zgodnie z art. 24 ust. 9 u.ś.r. prawo do świadczenia rodzicielskiego ustala się, począwszy od miesiąca urodzenia lub przysposobienia dziecka, a w przypadku osób, o których mowa w art. 17c ust. 1 pkt 2 i 3, od miesiąca objęcia dziecka opieką, jeżeli wniosek o ustalenie prawa do świadczenia rodzicielskiego został złożony w terminie 3 miesięcy, licząc od dnia urodzenia lub przysposobienia dziecka, a w przypadku osób, o których mowa w art. 17c ust. 1 pkt 2 i 3, od dnia objęcia dziecka opieką. W przypadku złożenia wniosku po terminie, nie później jednak niż w okresach, o których mowa w art. 17c ust. 3, prawo do świadczenia rodzicielskiego ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek. Jak stanowi natomiast art. 24 ust. 10 u.ś.r. w przypadku, o którym mowa w art. 17c ust. 2, termin 3 miesięcy, o którym mowa w ust. 9, jest liczony od dnia skrócenia okresu pobierania świadczenia rodzicielskiego, śmierci matki dziecka lub porzucenia dziecka przez matkę. W stanie faktycznym sprawy, Skarżący wystąpił z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia rodzicielskiego na syna, urodzonego [...]. Skarżący złożył wspomniany wniosek w dniu [...]., a zatem w terminie 3 miesięcy, licząc od dnia urodzenia syna. Z akt administracyjnych sprawy wynika, że matka dziecka jest obywatelką U. i obecnie oczekuje na decyzję o przedłużeniu jej prawa pobytu na terenie Polski. Odmawiając Skarżącemu prawa do świadczenia rodzicielskiego organ w zaskarżonej decyzji powołując się na treść art. 17c ust. 2 u.ś.r. stwierdził, że w sprawie nie została spełnione żadna z przesłanek o jakich mowa w tym przepisie. Niewątpliwie stanowisko organu II instancji stanowi konsekwencję zastosowania literalnej wykładni art. 17c ust. 2 u.ś.r. Analizując orzecznictwo sądów administracyjnych zapadłe na tle zastosowania tego przepisu nie można nie zauważyć odejścia od literalnej wykładni tego przepisu na rzecz wykładni celowościowej rozważanego unormowania, która prowadzi do zupełnie odmiennego wyniku, aniżeli wykładnia literalna (vide: wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 18 maja 2017 r., sygn. akt II SA/Łd 217/17 - Lex nr 2298869). Podzielając to stanowisko Sąd zauważa, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wyrażany jest pogląd (przykładowo, w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego - z dnia 8 grudnia 2017 r., sygn. akt I OSK 1178/17, z dnia 7 lutego 2018 r., sygn. akt I OSK 1893/17 oraz z dnia 23 września 2020 r., sygn. akt I OSK 565/20, a także, w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 18 maja 2017 r., sygn. akt II SA/Łd 217/17, dostępne na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej powoływanej jako CBOSA), że katalog przesłanek wymienionych w ust. 2 art. 17c nie jest wyczerpujący. Brak sformułowania "w szczególności" nie wyklucza sytuacji, w której katalog przesłanek jest otwarty. Za takim rezultatem wykładni przemawia wykładnia systemowa (art. 1 ust. 2 i 3 w zw. z art. 17c ust. 1 pkt 1, ust. 2 i ust. 9 u.ś.r. w zw. z art. 2, art. 18, art. 32 ust. 1, art. 67 ust. 1, art. 71 ust. 1 i 2 Konstytucji RP) i celowościowa (wskazana w uzasadnieniu projektu ustawy, którą dodano art. 17c do u.ś.r.). Powyższe przepisy wskazują na to, że świadczenie rodzicielskie przysługuje jednemu z rodziców z uwzględnieniem art. 17c ust. 2 u.ś.r., który nie zawiera katalogu zamkniętego. Skoro ustawa przewiduje sytuacje, w których świadczenie rodzicielskie może zostać przyznane ojcu bez wniosku matki, a zgodnie z celem ustawy jest ono powszechnie dostępne i ograniczone jedynie art. 1 ust. 2 i 3 i art. 17c ust. 9 u.ś.r., należy uznać, że katalog wymieniony w art. 17c ust. 2 u.ś.r. nie stanowi enumeratywnego wyliczenia sytuacji, w których świadczenie rodzicielskie może zostać przyznane ojcu dziecka. Bezspornym jest, że zasadą jest przyznanie świadczenia matce, zaś ojcu na zasadzie wyjątku, jednak zasada pierwszeństwa w otrzymaniu świadczenia dla matki dziecka wynika z uwarunkowań dotyczących procesu wychowania dziecka. Pozbawienie ojca dziecka prawa do świadczenia rodzicielskiego w sytuacji, kiedy matce nie przysługuje świadczenie, stanowiłoby dyskryminację (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP) i niezastosowanie się do celu ustawy (por powołane wcześniej orzeczenia, a także, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 27 maja 2020 r. II SA/Gl 136/20, CBOSA). Powracając na grunt stanu faktycznego sprawy należy zauważyć, że w chwili występowania przez Skarżącego z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia rodzicielskiego, matka dziecka (preferowana z uwagi na szczególne uwarunkowania opieki nad dzieckiem w pierwszym okresie jego życia), będąca obywatelką U., nie miała uregulowanej sytuacji pobytowej na terenie RP, a zatem nie mogła na dzień składania tego wniosku przez Skarżącego uzyskać świadczenia rodzicielskiego. Organy orzekające w sprawie nie rozważyły tej okoliczności, ograniczając się do literalnego stosowania art. 17c ust. 2 u.ś.r. Tymczasem, w wyrokach sądów administracyjnych analizowano już zagadnienie uprawnień ojca dziecka do świadczenia rodzicielskiego w sytuacji, gdy matka dziecka jest obcokrajowcem (por. powołane wcześniej wyroki – Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawie o sygn. akt I OSK 1178/17 oraz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 136/20), bez prawa pobytu, wyrażając pogląd, że odmowa przyznania w takiej sytuacji świadczenia rodzicielskiego ojcu, naruszałoby konstytucyjną zasadę równości, a także zasadę sprawiedliwości społecznej, odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji RP), godziłoby też w konstytucyjne nakazy: ochrony i opieki nad rodziną w ogólności (art. 18 Konstytucji RP) oraz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 Konstytucji RP– stanowisko wyrażone w cz. III pkt 4 uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego (dalej: TK) z 15 listopada 2006 r., P 23/05, OTK-A 2006/10/151 i w cz. III pkt 3 wyroku TK z 18 lipca 2008 r., P 27/07, OTK-A 2008/6/107). Organy dokonały zatem błędnej wykładni obowiązujących przepisów w tym art. 1 i art. 17c ust. 1 i 2 u.ś.r., co miało istotny wpływ na rozstrzygnięcia zawarte w zaskarżonych decyzjach. Sąd był zatem zobligowanych do uchylenia obu decyzji a organy przy ponownym rozpoznaniu sprawy będą związane wykładnią przedstawioną w niniejszym uzasadnieniu, mając na uwadze, że decyzje powinny odpowiadać w swojej treści wymogom określonym w art. 107 § 3 k.p.a., a uzasadnienia takich decyzji, zgodnie z wyrażoną w art. 11 k.p.a. zasadą przekonywania, winny wyjaśniać Stronie zasadność przesłanek, którymi kierował się organ przy ich podejmowaniu. Z przyczyn powyżej wskazanych i opisanych na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) oraz art. 135 p.p.s.a. należało orzec jak w sentencji wyroku. O kosztach orzeczono w pkt II sentencji wyroku na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. Złożyły się na nie koszty zastępstwa w kwocie 480 zł, których wysokość ustalono w oparciu o § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 265).