II FZ 694/11

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia WSA (del.) Krzysztof Winiarski (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 14 listopada 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia G. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 23 września 2011 r. sygn. akt I SA/Go 592/11 oddalające wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi G. G. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Z. z dnia 25 maja 2011 r. nr [...] w przedmiocie podatku od spadków i darowizn p o s t a n a w i a: oddalić zażalenie. UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 23 września 2011 r., sygn. akt I SA/Go 592/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim odmówił G. G. (dalej: "Skarżący") przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie z kosztów sądowych, w sprawie ze skargi Skarżącego na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Z. z dnia 25 maja 2011 r. nr [...], w przedmiocie podatku od spadków i darowizn. Uzasadniając swoje postanowienie Sąd I instancji stwierdził, że Skarżący wniósł do tego Sądu skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej, od której został określony wpis w wysokości 380zł. Po otrzymaniu wezwania do uiszczenia wpisu, skarżący złożył wniosek o zwolnienie jego od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika. Postanowieniem z dnia 6 września 2011 r. Referendarz sądowy poddając analizie zebrany w sprawie materiał dowodowy uznał za zasadne odmówienie przyznania prawa pomocy. Na powyższe postanowienie pełnomocnik reprezentujący skarżącego wniósł skutecznie sprzeciw. W jego treści zarzucił, że dokonując oceny sytuacji materialnej strony nie uwzględniono wszystkich faktów na które powołano się we wniosku o udzielenie prawa pomocy. Rzecz dotyczy nabycia przez skarżącego i jego współmałżonkę po licytacji komorniczej w marcu 2011r. domu w budowie, na którego wykończenie zaciągnęli oni kredyt w kwocie 309.125,21zł. i który strona musi jak najszybciej wykończyć Zwrócił uwagę, że Skarżący obecnie ponosi koszty utrzymania dotychczasowego mieszkania, koszty obsługi kredytu, oraz że wszystkie pozostałe środki przeznacza na wykończenie budowy, na prace na które to kredytu nie otrzymał. Wskazał, że do wykonania pozostały instalacja grzewcza, wodnokanalizacyjna, elektryczna, zakup pieca, okien, wylewki, malowanie i biała armatura. Wykończenie jest finansowane środkami własnymi, a szacunkowa wartość wykończenia to 50 tys. Tym samym, dla strony jest oczywistym, że w takiej sytuacji, gdy zapożycza się u osób prywatnych w celu jak najszybszego wykończenia zakupionej budowy i każdą złotówkę przeznacza na ten cel, nie może ona uiścić opłaty od skargi bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ponadto pełnomocnik stwierdził, że wniosek o zwolnienie jest tym bardziej zasadny, że obecnie mija pięć lat nabycia spadku, za nabycie którego Izba Skarbowa ustaliła podatek zaskarżoną decyzją z dnia 25 maja 2011r. gdyby Izba Skarbowa wydała decyzję ustalającą podatek po pierwszej decyzji urzędu skarbowego skarżący mógłby opłacić skargę korzystając ze środków nabytych w drodze dziedziczenia. Jednak w tej chwili, po upływie pięciu lat od dziedziczenia masa spadkowa została zużyta. Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że wniosek Skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie. Powołując się na art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej P.p.s.a., Sąd podniósł, że w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony (co miało miejsce w rozpatrywanym przypadku), postanowienie, przeciwko któremu został wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Następnie Sąd zwrócił uwagę, że prawo pomocy obejmuje na podstawie art.244 §1 P.p.s.a. między innymi zwolnienie od kosztów sądowych, o co wniósł skarżący. Zakres częściowy tego zwolnienia, zgodnie z art.245 §3 i §4 P.p.s.a., dotyczyć może zwolnienia od kosztów sądowych w całości lub w części. Przesłanki, na podstawie których następuje przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej, określa natomiast przepis art. 246 § 1 P.p.s.a. Przywołując treść tego przepisu Sąd I instancji stwierdził, że wynika z niego, iż ciężar wykazania występowania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na osobie składającej wniosek w tym zakresie. Okoliczności wskazane we wniosku należy uzasadnić i uprawdopodobnić, a uznanie, czy to nastąpiło, należy do oceny sądu. Sąd podkreślił, że warunkiem uzyskania prawa pomocy w zakresie częściowym jest wykazanie, iż poniesienie w całości kosztów postępowania mogłoby narazić wnioskodawcę lub jego rodzinę na uszczerbek utrzymania koniecznego. Przyznanie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa i niewątpliwie winno mieć miejsce jedynie w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście - obiektywnie niemożliwe. W ocenie WSA w Gorzowie Wielkopolskim, konfrontacja brzmienia powyższych norm prawnych z zebranym w sprawie materiałem dowodowym nie przekonuje do udzielenia Skarżącemu w niniejszym postępowaniu prawa pomocy w zakresie wnioskowanym. Treść złożonych przez niego oświadczeń i dokumentów nie wskazuje na to, że nie jest on w stanie ponieść kosztów zainicjowanego przez siebie postępowania sądowego. Sąd zwrócił bowiem uwagę, że jedyną opłatą obciążającą skarżącego na obecnym etapie postępowania jest wpis od skargi wynoszący 380zł (zgodnie z zarządzeniem przewodniczącego wydziału - k: 32). Poddając z kolei analizie sytuację rodzinną i materialną skarżącego, Sąd zaznaczył, że Skarżący jest żonaty. Ma dwójkę dzieci, w wieku 12 i 5 lat. Wraz z żoną są właścicielami domu mieszkalnego o powierzchni 170m. kw. nabytego w stanie nieukończonym, na którego wykończenie zaciągnęli kredyt w wysokości 309.125,21zł., przy czym miesięczna rata kredytu wynosi 2.333,83zł. Małżonkowie są również właścicielami samochodu N. o wartości 49.000zł. Podkreślono, że miesięczne koszty utrzymania rodziny strony kształtują się na poziomie 5.230zł. (według oświadczenia skarżącego). Utrzymują się z wynagrodzenia za pracę. W ostatnich trzech miesiącach skarżący zarobił (podano wartości brutto wszystkich należnych skarżącemu kwot): w czerwcu 2011r. - 5.409,88zł, w lipcu 2011r. - 5.462,84zł, a w sierpniu 2011r. -5.381,23zł. (według zaświadczenia wystawionego przez pracodawcę - k. 62). Żona skarżącego w okresie od 10 czerwca 2011r. do 18 sierpnia 2011r. zarabiała natomiast średnio 3.875,64zł netto miesięcznie (według zaświadczenia - k. 63). Małżonkowie posiadają dwa rachunki bankowe. Saldo na obydwu z nich jest dodatnie i na 31 sierpnia 2011 r. wynosiło: na jednym z nich 3.411,63zł. (według wyciągu z rachunku bankowego - k. 89), a na drugim 2.119,09zł. (według wyciąg z rachunku bankowego - k. 90). Sąd I instancji zwrócił uwagę, że znaczny wpływ na wysokość miesięcznych kosztów rodziny skarżącego mają wydatki związane z wykończeniem zakupionego w licytacji komorniczej domu. Rzecz dotyczy prac, na które to nie otrzymał kredytu. W szczególności, to właśnie ta okoliczność, zdaniem strony, uzasadnia przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Według skarżącego istotnym jest również fakt, że sprawa dotyczy spadku nabytego w 2006r. i że obecnie nie dysponuje on "jakimikolwiek korzyściami wynikającymi z faktu jego nabycia". Mając na względzie całokształt poczynionych ustaleń Sąd stwierdził, że uwzględniając wysokość zarobków skarżącego oraz stan posiadania, nie można podzielić jego stanowiska, by poniesienie należnej opłaty naraziło skarżącego na odczuwalny uszczerbek finansowy, a tym bardziej groziło niemożnością sfinansowania podstawowych wydatków jego rodziny. Pozyskane od skarżącego informacje i dokumenty zaświadczają, że on i jego żona uzyskują stałe dochody, a saldo ich rachunków bankowych jest dodatnie i wielokrotnie wyższe od należnego wpisu od skargi. Co istotne, wpis ten jest niższy od różnicy pomiędzy wartością miesięcznych dochodów, a deklarowaną przez stronę wartością stałych wydatków. W przekonaniu Sądu, w świetle powyższych ustaleń w pełni uprawnione jest uznanie, że skarżący może bez uszczerbku ponieść należne koszty sądowe - na obecnym etapie dotyczy to wyłącznie uiszczenia wpisu od skargi. Można bowiem przyjąć i będzie to ocena uwzględniająca warunki egzystowania skarżącego, że bez nadzwyczajnego ograniczania wydatków utrzymania koniecznego możliwe będzie uiszczenie tego wpisu i to z osiąganych na bieżąco dochodów. Sąd I instancji podzielił – przywołując postanowienie WSA w Gdańsku z dnia 14 października 2005 r., sygn. akt I SA/Gd 618/05 – podzielił zawarty w nim pogląd, że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu, strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, nie będących niezbędnymi dla jej utrzymania. Zdaniem WSA w Gorzowie Wielkopolskim, przyznanie prawa pomocy nie może bowiem prowadzić do sytuacji, w której strona realizuje swoje potrzeby w zakresie przekraczającym potrzeby koniecznego utrzymania, a koszty prowadzonego przez nią postępowania sądowego zostają przerzucone na Skarb Państwa. Zaakcentowano, że zwolnienie od obowiązku uiszczenia opłat sądowych jest instytucją wyjątkową, która winna być stosowana jedynie wtedy, gdy strona istotnie nie posiada żadnych możliwości finansowych zapłaty tej należności, przy czym, jej sytuacja finansowa jest tego rodzaju, że zapłata kosztów związanych z postępowaniem sądowym spowodowałaby utratę płynności finansowej i mogła przyczynić się do uszczerbku utrzymania koniecznego dla wnioskodawcy i jego rodziny (por. postanowienie WSA w Warszawie z 24 maja 2005 r., sygn. akt SAB/Wa 65/04). Zdaniem Sądu I instancji, instytucja prawa pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie prawa do sądu. W zażaleniu na powyższe postanowienie Skarżący zarzucił temu rozstrzygnięciu naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przez jego niewłaściwe zastosowanie i wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz przyznanie Skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia z obowiązku uiszczenia wpisu ponad kwotę 80 zł., ewentualnie o przekazanie sprawy Sądowi I Instancji do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu zażalenia Skarżący stwierdził, że wprawdzie jest właścicielem nieruchomości i samochodu osobowego, a także posiada stałą pracę, ale znajduje się w sytuacji, w której nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku dla siebie i swojej rodziny. Skarżący wskazał, że po nabyciu w marcu 2011 r. na komorniczej licytacji domu w budowie, zaciągnął z żoną kredyt w kwocie 309.125,21 zł. Skarżący stwierdził, że obecnie wszelkie siły i środki przeznacza na jak najszybsze zakończenie budowy domu, co umożliwi mu sprzedaż mieszkania. Znajduje się obecnie przejściowo w trudnej sytuacji finansowej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, dlatego podlega oddaleniu. Stosownie do regulacji art. 246 § 1 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1) oraz w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Analizując natomiast przesłanki przyznania prawa pomocy, pamiętać trzeba o zasadzie wynikającej z art. 199 P.p.s.a., według którego strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie zatem prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, będące przerzuceniem kosztów ze strony na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 P.p.s.a. (por. postanowienia NSA: z dnia 13 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 185/10, z dnia 19 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 156/10). Zgodnie z ww. przepisem P.p.s.a., ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użytych w tym przepisie słów "...gdy wykaże..." wynika, że strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji opisanej w tym przepisie, która uniemożliwia jej poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania (por. M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009, s. 694). Prawidłowo powyższy pogląd przyjął w rozpoznanej sprawie Sąd I instancji. Z akt sprawy wynika, że Skarżący po otrzymaniu wezwania do uiszczenia wpisu sądowego, złożył wniosek o zwolnienie z kosztów sądowych. Na obecnym etapie postępowania, na co zwrócił też uwagę Sąd I instancji, jedyną opłatą obciążającą Skarżącego jest tenże wpis od skargi, wynoszący 380 zł. Brak możliwości uregulowania wpisu we wskazanej wysokości Skarżący argumentuje przejściowymi problemami finansowymi, związanymi z zakupem domu w budowie i z zaciągnięciem kredytu na zakończenie tejże budowy w kwocie 309.125,21 zł. Z akt sprawy wynika także, że Skarżący i jego żona są właścicielami samochodu osobowego o wartości 49.000 zł. wspomnianego domu, mieszkania (o zamiarze jego sprzedaży wspomniano w zażaleniu od zaskarżonego postanowienia), a nadto uzyskują stałe zarobki (Skarżący ok. 5.400 zł. miesięcznie, a jego żona – ok. 3.800 zł.). Małżonkowie na dzień 31 sierpnia posiadali także pewne środki na rachunkach bankowych (3.411,63 zł. i 2.119,09 zł.). Wymienione zasoby majątkowe nie pozwalają przyjąć, że Skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów utrzymania (art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w omawianej sytuacji nie można również uznać, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Oceniając zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie częściowym, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowo-administracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. (por. postanowienie NSA z dnia 4 stycznia 2011 r., sygn. akt II FZ 681/10). Porównując zatem wielkość wpisu sądowego, do którego uiszczenia Skarżący został wezwany (380 zł.) do jego sytuacji majątkowej (dom, mieszkanie, samochód, wynagrodzenie za pracę przewyższające średnią krajową), a także zobowiązania (miesięczna spłata rat kredytu wynosi 2.333,83 zł.), uznać należy, że nie zachodzi okoliczność, o której mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., na co zasadnie zwrócił uwagę Sąd I instancji. Starając się o zwolnienie od kosztów sądowych Skarżący winien w związku z tym wykazać, że poczynił wszelkie możliwe oszczędności w swoich wydatkach, ograniczając je tylko do tych, które są niezbędne dla zapewniania egzystencji jego i rodziny. Tymczasem Skarżący wykazał, że ponosi znaczne miesięczne wydatki związane ze spłatą kredytu bankowego, zaciągniętego w kwocie przewyższającej 300.000 zł. Stwierdzić w tym miejscu należy, że udzielając Skarżącemu kredytu w tak znacznej kwocie bank musiał pozytywnie ocenić zdolności finansowe Skarżącego. Naczelny Sąd Administracyjny podziela przy tym pogląd wyrażony w postanowieniu NSA z dnia 28 czerwca 2005 r., sygn. akt II GZ 56/05, że zaciągnięte przez stronę kredyty świadczą o jej możliwościach płatniczych, przez co wyłączają możliwość przyznania jej prawa pomocy. Za zasadne uznać należy stanowisko Sądu I instancji, że instytucja prawa pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie prawa do sądu. Słuszna jest zatem konstatacja, że w kontekście analizowanej sprawy, nie ulega wątpliwości, że sytuacja majątkowa Skarżącego nie kwalifikuje go do takiej grupy osób. Z tych też względów Sąd I instancji, na podstawie art.246 §1 pkt2 w zw. z art.260 P.p.s.a. prawidłowo zadecydował o nieuwzględnieniu wniosku strony. Aprobując ocenę Sądu I instancji, że Skarżący nie wywiązał się z ciążącego na nim na mocy art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. obowiązku wykazania zasadności przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, Naczelny Sąd Administracyjny zażalenie oddalił na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a.