I FZ 432/13

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA : Sylwester Marciniak po rozpoznaniu w dniu 27 listopada 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. T. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym z dnia 19 września 2013 r. sygn. akt I SA/Lu 706/13 w sprawie ze skargi M. T. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia 8 maja 2013 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące luty-lipiec 2009 r. postanawia oddalić zażalenie UZASADNIENIE 1. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 19 września 2013 r., sygn. akt I SA/Lu 706/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oddalił wniosek M. T. (dalej: skarżący) o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia 8 maja 2013 r., w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące luty-lipiec 2009 r. 2. Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu swojego stanowiska wskazał, że skarżący, reprezentowany przez pełnomocnika, złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżący uzasadniał, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z małżonką, niepełnoletnią córką oraz niepełnoletnią córką żony. Na dochód rodziny składa się otrzymywane przez skarżącego świadczenie rentowe w wysokości 548,44 zł do wypłaty (po potrąceniu komorniczym 225,16 zł , potrąceniu zaliczki na podatek i składki na ubezpieczenie społeczne), zasiłek rodzinny w wysokości 180 zł i alimenty na rzecz córki małżonki w wysokości 350 zł, co daje łącznie kwotę 1078,44 zł. Skarżący wyjaśnił, że koszty utrzymania rodziny to kwota około 1.500 zł miesięcznie (400 zł czynsz, 350 zł media, 750 zł wyżywienie). Skarżący podał również, że żona prowadzi wprawdzie działalność gospodarczą, jednak nie jest ona rentowna i przynosi straty. Przedłożył kserokopię zeznania podatkowego małżonki za 2012 r., z której wynika, że przychód wyniósł 28.732,56 zł a koszty uzyskania przychodu 38.593,67 zł, co w ostateczny rozliczeniu dało stratę w wysokości 9.861,11 zł. Skarżący ponadto podał, że nie posiada żadnego majątku ani żadnych oszczędności, czy przedmiotów wartościowych. Wezwany przez referendarza sądowego do nadesłania dodatkowych dokumentów źródłowych i oświadczeń pełnomocnik skarżącego przedłożył m.in. wyciąg z rachunku bankowego skarżącego za okres od 1.06.2013 r. – do 19.08.2013 r., decyzję o przyznaniu zasiłku rodzinnego na dzieci z 11.12.2012 r., umowę najmu domu o pow. 120 m2 zawartą na okres od 1.11.2011 r. do 1.11.2012 r. kserokopie rachunków za media (wodę, telefony komórkowe, telewizję, energię i gaz). Pomimo wezwania referendarza sądowego do przedłożenia wyciągów z rachunków bankowych małżonki skarżącego (ewentualnie złożenia oświadczenia o ich nie posiadaniu) oraz wykazania kto jest właścicielem (dysponentem) nieruchomości na której prowadzi ona działalność gospodarczą [...] pełnomocnik skarżącego przedłożył jedynie oświadczenie A. T. o braku środków na posiadanym w I. Banku rachunku firmowym oraz nieregularnej spłacie kredytu zaciągniętego w banku M. W oświadczeniu małżonka skarżącego podała również, że nie posiada żadnych nieruchomości. Sąd pierwszej instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie, wskazując, że w ocenie Sądu, skarżący nie wykazał, że znajduje się w takiej sytuacji, która uniemożliwia mu poniesienie pełnych kosztów postępowania. Za nieuzasadnione uznano stanowisko pełnomocnika skarżącego, co do obowiązku skarżącego wykazania jedynie własnej sytuacji majątkowej, z pominięciem przedstawienia sytuacji majątkowej jego małżonki. Z regulacji Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika bowiem obowiązek do udzielania sobie wzajemnej pomocy przez małżonków, także finansowej. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że skarżący nie wykazał z jakiego źródła pokrywa wydatki, które, jak oświadczył, przewyższają wykazane dochody. Ponadto skarżący pomija, że jedną z możliwości uzyskiwania środków na prowadzenie postępowań sądowych są przychody z prowadzonej przez małżonkę działalności gospodarczej. Sąd zauważył, że w przypadku przedsiębiorców miarodajną dla oceny zdolności płatniczych podmiotu nie jest kategoria "dochodu", lecz właśnie "przychodu", gdyż istnieją legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów tak, by w końcowym rozliczeniu minimalizować bądź w ogóle eliminować obciążenia podatkowe, a strata jak już podkreślał Naczelny Sąd Administracyjny (por. np. postanowienia w sprawach I GZ 228/12 z dnia 25 września 2012 r., II OZ 707/13 z dnia 5 września 2013 r.). jest wyłącznie wynikiem bilansowym i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych i jej powstanie nie oznacza jeszcze utraty płynności finansowej. Ponadto, z przedstawionej przez skarżącego sytuacji nie wynika aby małżonka skarżącego zakończyła lub zawiesiła prowadzenie działalności gospodarczej. Wręcz przeciwnie, w 2012 r. przychód z tej działalności wyniósł 28.732,56 zł, a z dołączonego do sprzeciwu podsumowania księgi przychodów i rozchodów wynika, że w czerwcu 2013 r., a więc kiedy skarżący otrzymał już zaskarżoną decyzję i miał świadomości potencjalnych kosztów sądowych, małżonka skarżącego dokonała zakupu towarów handlowych na kwotę przewyższającą wysokość wpisów od skarg (22.310,80 zł). Istotnym jest również, że w tym miesiącu wartość sprzedanych towarów i usług wyniosła 25.135,65 zł. Zdaniem Sądu pierwszej instancji wbrew argumentacji pełnomocnika skarżącego, z przestawionego rozliczenia wynika, że w 2013 r. sytuacja finansowa w prowadzonej przez małżonkę skarżącego działalności uległa poprawie, gdyż już tylko za 3 miesiące tego roku (maj-lipiec) przychód przekroczył znacznie przychód z roku poprzedniego i wyniósł 42.864,60 zł. W tych okolicznościach dołączona decyzja MOPS, gdzie wzięto pod uwagę dochód rodziny osiągnięty w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy traci na aktualności w świetle przedstawionej sytuacji majątkowej skarżącego. Sąd pierwszej instancji zwrócił także uwagę, że skarżący pomimo obowiązku współdziałania z Sądem w zakresie gromadzenia dowodów i wyjaśniania wszystkich okoliczności, w celu ustalenia jego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, wynikającego z art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.)", nie wykazał pełnej sytuacji majątkowej swojej małżonki, a w tych okolicznościach brak jest racjonalnego uzasadnienia dla przerzucania kosztów postępowania na podatników, poprzez pokrycie tych kosztów ze środków publicznych. Mając na względzie wszystkie powyższe okoliczności, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 p.p.s.a. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. 3. W zażaleniu na powyższe postanowienie, działający przez swojego pełnomocnika będącego adwokatem, skarżący zarzucił: 1) naruszenie przepisów postępowania w szczególności art. 246 § 1 w zw. z art. 252 § 1 p.p.s.a. przez błędna wykładnię polegającą na uznaniu, iż skarżący nie wykazał (poprzez złożoną dokumentację), że w jego sytuacji występuje niemożność poniesienia kosztów sądowych, w sytuacji, gdy skarżący wykazał, iż nie jest w stanie samodzielnie ponieść wpisu od skargi; 2) błąd w ustaleniach faktycznych stanowiący podstawę wydania postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie, polegający na niesłusznym uznaniu, iż sytuacja majątkowa skarżącego pozwala mu na pokrycie wpisu od skargi w całości, w sytuacji, gdy brak jest podstaw uzasadniających ten wniosek; 3) błąd w ustaleniach faktycznych stanowiący podstawę wydania postanowienia, polegający na niesłusznym uznaniu przez Sąd, iż w przypadku skarżącego nie występuje wyjątkowo trudna sytuacja majątkowa, podczas gdy, z załączonej do poprzednich pism dokumentacji wynika, iż w przypadku rodziny skarżącego wydatki znacznie przekraczają osiągane przychody rodziny, a co za tym idzie jego sytuacja majątkowa nie pozwala na uiszczenia wpisu; 4) błąd w ustaleniach faktycznych stanowiący podstawę wydania postanowienia, polegający na niesłusznym uznaniu przez sąd, iż argumentacja skarżącego przedstawiona w sprzeciwie i załączone w sprawie dokumenty wskazują, że jest celowe działanie skarżącego mające wykazać jedynie te okoliczności i dowody, które wzięte pod uwagę mogłyby uzasadniać przyznanie stronie prawa pomocy, podczas gdy przepisy wyraźnie nakładają na stronę obowiązek wykazania, iż nie posiada żadnych środków na pokrycie kosztów postępowania i nie jest w stanie ich zdobyć. W uzasadnieniu rozpoznawanego środka zaskarżenia dodano, że skarżący w sposób wyczerpujący i nie budzący wątpliwości, z punktu widzenia wiarygodności, wykazał swoją trudną sytuację materialną. Skarżący od kilku lat boryka się z problemami finansowymi. Działalność gospodarcza jego małżonki we wcześniejszych latach nie przynosiła zysków. Przychód osiągnięty przez nią w 2013 r. był wyższy i znacznie przekroczył przychód z roku poprzedniego (2012 r.). O ciężkiej sytuacji skarżącego świadczy także fakt przyznania zasiłku rodzinnego, który został udzielony w oparciu o dochód rodziny udzielony w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy. Zdaniem skarżącego fakt, że nie wykazał z jakiego źródła pokrywa wydatki, które przewyższają wykazywane dochody nie ma w niniejszej sprawie dużego znaczenia. Trudna sytuacja majątkowa skarżącego wiąże się niejako z życiem "na kredyt" i pożyczaniem pieniędzy od rodziny lub przyjaciół. Zatem, w ocenie pełnomocnika skarżącego, dokumentowanie i udowadnianie tej okoliczności jest zbędne i nie ma znaczenia dla sprawy. Wskazano również, że sytuacja materialna i bytowa skarżącego w ostatnich miesiącach znacząco się pogorszyła, co zmusiło go do rezygnacji z wynajmowania samodzielnego mieszkania i zamieszkania razem ze swoją teściową w jej mieszkaniu. Skarżący w chwili obecnej nie prowadzi działalności gospodarczej, jest na rencie, tytułem której otrzymuje 548,44 zł (po potrąceniu komorniczym 225,16 zł). Działalność gospodarczą prowadzi wyłącznie żona skarżącego, ale przychody z prowadzonej przez nią działalności nie mogą być przeznaczone na pokrycie wpisu od skargi w sprawie jej męża, dotyczącej innej, zakończonej już działalności gospodarczej. W ocenie skarżącego wysoce zastanawiające i niezrozumiałe jest wtrącenie Sądu pierwszej instancji, iż obowiązek alimentacyjny nie jest uzależniony od ustroju majątkowego małżeńskiego, a ponadto obejmuje również wydatki związane z prowadzeniem postępowań sądowych, bowiem w niniejszej sprawie z obowiązkiem alimentacyjnym nie mamy do czynienia. W pierwszej kolejności na małżonce skarżącego ciąży obowiązek spełnienia nałożonych na nią jako na przedsiębiorcę zobowiązań podatkowych i pokrycie wszystkich kosztów związanych z prowadzoną działalnością. Nie może ona jednak dokonywać przesunięć i przeznaczać przychodów z działalności na sprawy niezwiązane z jej przedmiotem, przeznaczając je do celów prywatnych, na koszty postępowań swojego męża w sprawie niezwiązanej bezpośrednio z prowadzoną przez nią działalnością. Swobodnie, może dysponować wyłącznie uzyskanym dochodem, który jednak nie pozwala jej na pokrycie niezbędnych w niniejszej sprawie wydatków bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Sąd pierwszej instancji natomiast błędnie wskazuje, iż w przypadku przedsiębiorców miarodajną dla oceny zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" lecz właśnie "przychodu". Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 4. Zażalenie skarżącego nie może zostać uwzględnione. 5. Na wstępie należy zauważyć, że przedmiotem rozpoznawanego zażalenia jest przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie podkreślano, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na koszty sądowe jest rzeczywiście niemożliwe. Skarżący podniósł, że nie można mu zarzucać celowego działania wyrażającego się w przedstawieniu dowodów świadczących o konieczności udzielenia prawa pomocy w żądanym zakresie, kiedy to właśnie na nim ciąży ciężar dowodu w tej kwestii. Należy więc wskazać, że w istocie, ciężar dowodu w tej sprawie nałożony jest na skarżącego w sposób wyraźny poprzez art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. W myśl tego przepisu przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postepowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Kluczowe jest jednak to, że informacje płynące od podatnika będą następnie podlegały ocenie czy spełniają rolę przesłanek przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Sąd (referendarz) opierają swoje rozstrzygnięcie w tej kwestii na aktach incydentalnego postępowania dotyczącego przyznania prawa pomocy. Dokonując oceny w zakresie spełnienia przez stronę przesłanek z art. 256 p.p.s.a. – sąd bierze pod uwagę stan rzeczy z daty orzekania uwzględniający treść oświadczeń strony zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy, a także treść dokumentów załączonych do tego wniosku i ewentualnie zgromadzonych w trybie art. 255 p.p.s.a., bądź też znanych sądowi (referendarzowi) z urzędu (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 marca 2008 r, I FZ 71/08, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2009 r. II FZ 66/09). Można więc skonstatować, że wnioskujący o przyznanie prawa pomocy, ma nie tylko dowieść swojej trudnej sytuacji majątkowej, musi to także uczynić w sposób kompletny, wiarygodny i niebudzący uzasadnionych wątpliwości. Niedostarczenie żądanych przez sąd danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny bądź mało czytelny powoduje, że oświadczenie pozostaje niepełne i nie jest wystarczające do oceny zasadności wniosku strony o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 listopada 2011 r., II FZ 718/11 oraz postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 stycznia 2012 r., II GZ 553/11). Zdaniem Sądu odwoławczego taka sytuacja ma miejsce w tej sprawie. Świadczy o tym przede wszystkim niejasna odpowiedź skarżącego na wezwanie referendarza dot. przedłożenia rachunków bankowych jego małżonki. Nie można zgodzić się ze stanowiskiem, że żona "nie może dokonywać przesunięć i przeznaczać przychodów z działalności na sprawy niezwiązane z jej przedmiotem, przeznaczając je do celów prywatnych, na koszty postępowań swojego męża w sprawie niezwiązanej bezpośrednio z prowadzoną przez nią działalnością". Małżeństwo jako stosunek prawny składa się bowiem z praw i obowiązków majątkowych, które pozostają poza ustrojem majątkowym. Nie budzi wątpliwości, że takie prawa i obowiązki majątkowe małżonków zawarte zostały w art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. 2012 nr 0 poz. 788, dalej: k.r.o.), stanowiącym o obowiązku współdziałania małżonków w zaspokajaniu potrzeb rodziny. Trudno zgodzić się z twierdzeniem, że pomoc małżonkowi w uiszczeniu wpisu sądowego, gdy ten nie ma na to środków, jest mniej istotna niż wypełnianie obowiązków związanych z prowadzeniem własnej działalności gospodarczej. Z całą pewnością nie może to być powód, uzasadniający ponoszenie takich wydatków przez budżet państwa. Nie ma znaczenia, że skarżący pozostaje z żoną w ustroju rozdzielności majątkowej, ponieważ obowiązek, o którym mowa w art. 27 k.r.o., jest niezależny od ustroju w jakim pozostają małżonkowie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 grudnia 2009 r., II OZ 1142/09; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 września 2011 r., I FZ 196/11). Kwestią zupełnie drugorzędną w tej sprawie jest także to, czy obowiązek o którym mowa wyżej można określić mianem "obowiązku alimentacyjnego". Na akceptację nie zasługuję także pogląd, że małżonka może swobodnie dysponować wyłącznie uzyskanym dochodem. Wbrew stanowisku skarżącego, Sąd pierwszej instancji prawidłowo wskazał, w przypadku przedsiębiorców miarodajną dla oceny zdolności płatniczych podmiotu nie jest kategoria "dochodu", lecz właśnie "przychodu", gdyż istnieją legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów tak, by w końcowym rozliczeniu minimalizować bądź w ogóle eliminować obciążenia podatkowe, a strata jak już podkreślał Naczelny Sąd Administracyjny (por. np. postanowienia w sprawach I GZ 228/12 z dnia 25 września 2012 r., II OZ 707/13 z dnia 5 września 2013 r.) jest wyłącznie wynikiem bilansowym i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych i jej powstanie nie oznacza jeszcze utraty płynności finansowej. Zwraca na siebie uwagę również niekonsekwencja skarżącego, który raz twierdzi, że boryka się już od kilku lat z problemami finansowymi, a dalej podnosi, że jego sytuacja dopiero w ciągu ostatnich miesiącach się znacząco pogorszyła, co zmusza go do zamieszkania razem z teściową w jej mieszkaniu. Jednocześnie wskazuje, że przychód osiągnięty przez jego małżonkę w roku 2013 r. był znacznie wyższy od niż ten w roku 2012. Wątpliwości budzi również czy otrzymywane świadczenie rentowe jest jedynym źródłem utrzymania skarżącego i nie posiada on innych środków finansowych, a niedobory w jego domowym budżecie pokrywane są z życia "na kredyt" i pożyczaniem pieniędzy od rodziny i przyjaciół. Szczególnie biorąc pod uwagę przedstawione przychody z prowadzenia działalności gospodarczej przez jego małżonkę (42.864,60 zł przychodu w okresie maj-lipiec 2013 r.). Słusznie także, Sąd pierwszej instancji uznał, że w tych okolicznościach dołączona decyzja MOPS, gdzie wzięto pod uwagę dochód rodziny osiągnięty w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy traci w tym świetle na aktualności. Negatywnie należy również ocenić próbę przeniesienia na Skarb Państwa kosztów toczącego się postępowania w sytuacji, gdy skarżący opłaca abonament telewizji cyfrowej czy wysokie rachunki telefoniczne (skarżący przedstawił m.in. rachunek wystawiony przez operatora sieci komórkowej opiewający na kwotę ponad 200 zł). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżący w przedmiotowej sprawie nie wykazał zatem, że jego sytuacja świadczy o spełnieniu przesłanek do przyznania prawa pomocy. Przyznanie prawa pomocy byłoby możliwe wówczas, gdyby złożony został wniosek, w którym skarżący wiarygodnie przedstawi swoją sytuację majątkową i rodzinną, a przedstawione okoliczności dotyczące dochodów i wydatków skarżącego nie będą budziły uzasadnionych wątpliwości. Powyższe okoliczności, a w szczególności niewiarygodne oświadczenia w zakresie posiadanych przez niego środków finansowych oraz niepełne dane dotyczące rachunków bankowych jego małżonki, budzą jednak uzasadnione i poważne zastrzeżenia. Sygnalizowane już na etapie postępowania przed referendarzem wątpliwości co do rzeczywistej sytuacji materialnego skarżącego, nie zostały rozwiane także w treści uzasadnienia rozpoznawanego środka zaskarżenia. Skupiono się przede wszystkim na wykazaniu, że środki pochodzące z działalności gospodarcza prowadzonej przez żonę skarżącego nie mogą być przeznaczone na pokrycie wpisu od skargi na decyzje Dyrektora Izby Skarbowej w sprawie jej męża. W odpowiedzi na skargi od tych decyzji mowa jest m.in. o dokonywaniu przez skarżącego przelewów na rachunek A. P. w kwotach przekraczających wartość przedmiotowego wpisu (10,000 zł, 20.000 zł, 40.000 zł), kiedy to on prowadził działalność gospodarczą. W tym kontekście, wyjątkowo nie na miejscu wydaje się formułowanie poglądu, w myśl którego "nie można dokonywać przesunięć i przeznaczać przychodów z działalności na sprawy nie związane z jej przedmiotem, przeznaczając je do celów prywatnych, na koszty postępowania swojego męża, w sprawie niezwiązanej bezpośrednio z prowadzoną przez nią działalnością". W związku z tym nie sposób w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego uznać, by ogół przedstawionych przez skarżącego okoliczności świadczył o tym, by konieczność poniesienia kosztów sądowych stanowiła dla skarżącego barierę w dostępie do sądu. W konsekwencji słusznie Sąd pierwszej instancji stwierdził, że nie zostały spełnione określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. 6. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. oddalił zażalenie.