II FSK 2137/18

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Antoni Hanusz, Sędzia NSA Stefan Babiarz, Sędzia WSA del. Alina Rzepecka (sprawozdawca), po rozpoznaniu w dniu 8 grudnia 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej J. G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 lutego 2018 r. sygn. akt III SA/Wa 922/17 w sprawie ze skargi J. G. na decyzję Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 14 grudnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności członka zarządu wraz ze spółką za zaległości spółki 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od J. G. na rzecz Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej kwotę 360 (słownie: trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE Wyrokiem z 27 lutego 2018 r., sygn. akt III SA/Wa 922/17, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: WSA, Sąd, Sąd I instancji), na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postepowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369, ze zm. dalej: p.p.s.a.) oddalił skargę J. G. dalej: strona, skarżący) na decyzję Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej (dalej: Minister, organ) z 14 grudnia 2016 r. r. w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności członka zarządu wraz ze spółką za zaległości spółki z tytułu wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych za miesiące od czerwca do listopada 2011 r. oraz za luty i marzec 2012 r. Wyrok (podobnie, jak i pozostałe orzeczenia powołane w niniejszym uzasadnieniu) jest dostępny na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl/. Strona w skardze kasacyjnej zaskarżyła powyższy wyrok w całości domagając się jego uchylenia w całości i przekazania sprawy do WSA do ponownego rozpoznania, zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego, oraz rozpoznania sprawy na rozprawie. Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła w oparciu o art. 174 p.p.s.a. naruszenie przepisów: 1/ art. 145 § 1 pkt 1 ppkt a p.p.s.a. w zw. z art. 116 § 1 ust. 1 pkt b ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (dz. U. z 2017 r. poz. 201 ze zm. – dalej: O.p.) przez jego niezastosowanie i przyjęcie, że niezłożenie wniosku o upadłość J. sp. z o.o. z siedziba w S. (dalej: spółka) nastąpiło z winy skarżącego; 2/ art. 145 § 1 pkt 1 ppkt c p.p.s.a. w zw. z art. 122 ,w zw. z art. 188, w zw. z art. 187 § 1, w zw. z art. 197 § 1 przez zaniechanie przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego psychiatry; 3/ art. 145 § 1 pkt 1 ppkt a p.p.s.a. w zw. z art. 151 p.p.s.a. przez oddalenie w całości skargi, która winna zostać uwzględniona. W motywach autor skargi kasacyjnej w dużej mierze skoncentrował się na wykazaniu, że nie bez znaczenia w sprawie pozostaje sytuacja osobista strony, w okresie w którym pełniła ona funkcję członka zarządu spółki. Okres trwającego postępowania rozwodowego oraz fakt ustania małżeństwa (wyrok w sprawie rozwodu – z 2 października 2012 r.) wpłynęły negatywnie na stan zdrowia psychicznego skarżącego. Okoliczności te dodatkowo spotęgowały już wcześniej występujące symptomy depresji, co miało bezpośrednie przełożenie na decyzyjność w zakresie prowadzenia spraw spółki. Zaznaczył, że strona od 26 kwietnia 2005 r, leczy się u psychiatry z powodu zaburzeń lękowo-depresyjnych. Jego zdaniem, nie ulega wątpliwości, że to właśnie z powodu nasilającej się choroby psychiatrycznej skarżący nie był w stanie podejmować decyzji, które w tamtym okresie były konieczne dla interesów spółki oraz jej wierzycieli. Nadto, autor skargi kasacyjnej podkreślał, że przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego psychiatry mogłoby przyczynić się do wyjaśnienia całokształtu okoliczności sprawy i ułatwiłoby analizę zaistnienia przesłanki egzoneracyjnej solidarnej odpowiedzialności członka zarządu. Choroba psychiczna to stan zaburzenia postrzegania realnej rzeczywistości, dlatego nie można jej wprost porównywać z innymi chorobami somatycznymi. W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ przekonując, że stawiane zarzuty są bezzasadne, wniósł o jej oddalenie. Zarządzeniem z 4 listopada 2020 r. Przewodniczący Wydziału wyznaczył w sprawie posiedzenie niejawne w składzie trzech sędziów - na dzień 8 grudnia 2020 r. - o czym strony postępowania poinformowano. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje; W pierwszej kolejności Sąd II instancji zaznacza, że postępowanie sądowoadministracyjne w przedmiotowej sprawie zostało wszczęte po dniu 15 sierpnia 2015 r., a zatem do uzasadnienia wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego znajduje zastosowanie art. 193 zd. 2 p.p.s.a. Zgodnie z nim, uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. Powołany przepis stanowi lex specialis wobec art. 141 § 4 p.p.s.a. i jednoznacznie określa zakres, w jakim Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnia z urzędu wydany wyrok w przypadku gdy oddala skargę kasacyjną. Regulacja ta, jako mająca szczególny charakter, wyłącza odpowiednie stosowanie do postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wymogów dotyczących koniecznych elementów uzasadnienia wyroku, które przewidziano w art. 141 § 4 w zw. z art. 193 zd. 1 p.p.s.a. (wyrok NSA z 4 lipca 2019 r., sygn. akt II OSK 997/19). Naczelny Sąd Administracyjny nie przedstawił więc w niniejszym uzasadnieniu opisu ustaleń faktycznych oraz argumentacji prawnej przedstawionej przez organy administracji i Sąd I instancji. Stan faktyczny i prawny sprawy rozstrzygniętej przez WSA przedstawiony został w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. W rozpoznawanej sprawie skarżący oparł wniesiony środek zaskarżenia na obydwu podstawach określonych w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. t.j. na naruszeniu prawa materialnego przez niezastosowanie przepisu i naruszeniu przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W kontekście sposobu, w jaki sformułowane i uzasadnione zostały zarzutu skargi kasacyjnej, wskazać należy, że mają one komplementarny w stosunku do siebie charakter, co umożliwia łączne ich rozpoznanie. Mając na względzie, że przedmiotem kontroli Sądu była decyzja wydana na podstawie art. 116 O.p., to jest - orzekająca wobec członka zarządu spółki kapitałowej solidarną odpowiedzialność za zaległości podatkowe, koniecznym jest przypomnienie, że co do zasady w toku takiego postępowania, rzeczą organów podatkowych jest wykazanie: istnienia zaległości podatkowej spółki (art. 116 § 1 O.p.), okoliczności pełnienia przez osobę obowiązków członka zarządu w czasie, w którym upłynął termin płatności zobowiązania podatkowego i zobowiązanie to przerodziło się w dochodzoną zaległość podatkową (art. 116 § 2 O.p.) oraz bezskuteczności egzekucji względem samej spółki (art. 116 § 1 O.p.). W niniejszej sprawie, co do wykazania przez organy istnienia przesłanek pozytywnych nie ma sporu. Do każdej z nich odniósł się WSA w zaskarżonym wyroku, szczegółowo omawiając zgromadzony w tej mierze materiał dowodowy i wynikające z niego ustalenia. Z kolei, rzeczą osoby, na którą organ zamierza przenieść odpowiedzialność, jest wykazanie, że we właściwym czasie został zgłoszony wniosek o upadłość (układ) spółki albo że niezgłoszenie takiego wniosku wynika z przyczyn niezawinionych przez członka zarządu (art. 116 § 1 pkt 1), albo w końcu, że istnieje mienie, z którego organ może zaspokoić zaległości spółki (art. 116 § 1 pkt 2 O.p.). "Obciążenie członków zarządu obowiązkiem wykazania przesłanek negatywnych przeniesienia na nich odpowiedzialności za zaległości podatkowe zarządzanych przez nich spółek nie pozostaje w sprzeczności z zasadami ogólnymi postępowania podatkowego, a w szczególności z określoną w art. 122 O.p. zasadą prawdy obiektywnej, w myśl której w toku postępowania organy podatkowe podejmują wszelkie niezbędne działania w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy w postępowaniu podatkowym. Nie jest to także sprzeczne z art. 187 § 1 O.p., w myśl którego organ podatkowy jest obowiązany zebrać i w sposób wyczerpujący rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Cytowane przepisy określają zasadę i dotyczą wszystkich tych postępowań, w których ciężar dowodzenia wszystkich okoliczności istotnych dla ustalenia podstawy faktycznej rozstrzygnięcia podatkowego leży po stronie organów podatkowych. Przepis art. 116 § 1 O.p. określa wyjątek od tej zasady i jest przepisem szczególnym. Odmienne rozłożenie ciężaru dowodu w tym szczególnym postępowaniu, jakim jest postępowanie w przedmiocie przeniesienia odpowiedzialności za zaległości podatkowe spółki na osoby trzecie poza wyraźnym uzasadnieniem normatywnym, ma także oczywiste uzasadnienie celowościowe. Pogląd taki nie budzi wątpliwości w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. wyroki NSA z 7 lipca 2009 r., II FSK 372/08, z 3 sierpnia 2017 r. II FSK 807/17z 11 października 2018 r., II FSK 2733/16, z 22 stycznia 2020 r., I GSK 455/17). Skoro zatem jedną z przesłanek negatywnych jest brak winy w niezgłoszeniu w terminie wniosku o ogłoszenie upadłości, tylko zainteresowany członek zarządu spółki może powołać się na wystąpienie w sprawie szczególnych okoliczności dotyczących jego osoby, świadczących o braku winy, których ani organ podatkowy, ani osoby postronne z natury rzeczy znać nie mogą. Przechodząc na kanwę tej sprawy, zaznaczyć należy, że strona nie kwestionuje stanowiska organu wyrażonego w kwestii stwierdzenia, że wniosek o upadłość nie został zgłoszony we właściwym czasie (tj. według organu do 3 sierpnia 2011 r. ), oraz, że nie wykazała mienia, z którego egzekucja umożliwiłaby zaspokojenie zaległości podatkowych w znacznej części. Spór w sprawie oscyluje natomiast wokół przesłanki dotyczącej niezgłoszenia wniosku o upadłość z przyczyn niezawinionych przez członka zarządu. Odnosząc się do tej kwestii, w pierwszej kolejności należy wskazać, że przesłanka braku winy, o której mowa w tym przepisie, dotyczy zarówno winy umyślnej, jak i nieumyślnej, a tej ostatniej zarówno w postaci lekkomyślności, jak i niedbalstwa. Dla wykazania przesłanki egzoneracyjnej, o której mowa w analizowanym przepisie, nie wystarczy subiektywne poczucie braku winy w niezgłoszeniu wniosku o upadłość. Brak takiej winy jest kategorią obiektywną i można się na nią powoływać jedynie w sytuacji, gdy członek zarządu nie miał żadnych możliwości prowadzenia spraw spółki, a brak tych możliwości wynikał z przyczyn od niego całkowicie niezależnych (por. wyroki NSA z 28 marca 2018 r., sygn. akt II FSK 817/16 oraz z 19 stycznia 2018 r., sygn. akt II FSK 38/16). Jednym z obowiązków członka zarządu jest monitorowanie zadłużenia spółki pozwalające na zgłoszenie we właściwym czasie wniosku o upadłość lub wszczęcie postępowania układowego, co z kolei uwalnia go od odpowiedzialności za jej zaległości podatkowe. Zatem, w zakresie obowiązków osoby pełniącej funkcję członka zarządu spółki była kontrola terminowości regulowanych przez spółkę zobowiązań. W tej sytuacji, wobec braku regulowania wymagalnych zobowiązań przez spółkę, niezgłoszenie we właściwym czasie przez członka zarządu stosownego wniosku jest wynikiem zawinionego zaniechania jego obowiązków (por. wyrok NSA z 5 października 2017r., sygn. akt I GSK 1366/15). Strona, brak winy w niezgłoszeniu wniosku usprawiedliwiała nasilającą się chorobą psychiczną, spotęgowaną przeprowadzonym w październiku 2012 r. po 30 latach małżeństwa rozwodem, przez którą nie była w stanie podejmować prawidłowych decyzji w zakresie prowadzenia spraw Spółki. Podkreślała też długotrwałość leczenia psychiatrycznego – to jest od 2005 r. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nie sposób zgodzić się ze stanowiskiem zaprezentowanym w skardze kasacyjnej, jakoby wskazane przez skarżącego okoliczności miały świadczyć o tym, że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości, nastąpiło bez jego winy. Przede wszystkim, jak trafnie akcentowały organy i WSA, skarżący na stanowisko członka zarządu powołany został 7 lipca 2008 r., zaś na stanowisko prezesa zarządu 20 października 2011 r. i pełnił tę funkcję do 16 maja 2012 r. Przez cały ten czas – co było bezsporne - posiadał pełną zdolność do czynności prawnych, nie miał zniesionej poczytalności, był w stanie kierować swym postępowaniem, a dokonane przez niego czynności prawne były ważne. Skarżący dobrowolnie przyjął i pełnił funkcję w zarządzie spółki. Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu nie umyka, że z przedstawionego przez stronę w toku postępowania zaświadczenia z 29 grudnia 2015 r. wystawionego przez specjalistę psychiatrę wynika, że na zwolnieniu lekarskim skarżący przebywał w okresie od 18 grudnia 2012 r. do 24 stycznia 2013 r. Niemniej jednak, chronologia okoliczności wynikających z akt dowodzi, że zarówno rozwód, jak i w/w zwolnienie lekarskie miały miejsce po zakończeniu pełnienia funkcji prezesa zarządu. Zgodnie z tezą wyroku SN z 6 grudnia 2010 r. sygn. akt II UK 136/10, ocenę braku winy członka zarządu w niezłożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości spółki we właściwym terminie, w tym ewentualnie ocenę stanu jego poczytalności należy odnieść do czasu, w którym to zgłoszenie powinno nastąpić. (art. 116 § 1 pkt 1 lit b O.p.). Okoliczności na które powołuje się skarżący, dotyczące jego złego stanu zdrowia psychicznego (nasilającej się choroby psychicznej), nie usprawiedliwiały braku winy w niezłożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości. Tezę tę wzmacnia szereg argumentów. Pełna zdolność do czynności prawnych. Dobrowolne przyjęcie funkcji członka zarządu, choć zważając na swoje problemy zdrowotne strona mogła odmówić jej przyjęcia. Miała też możliwość rezygnacji z jej pełnienia. Ewentualnie, możliwość wyznaczenia profesjonalnego pełnomocnika do prowadzenia spraw Spółki. Istotnym jest, że z materiału dowodowego nie wynika, aby stan zdrowia skarżącego w okresie pełnienia funkcji członka zarządu był na tyle poważny, że uniemożliwiał mu podjęcie działań weryfikujących stan finansów Spółki. Skarga kasacyjna w tym względzie nie przedstawia żadnych miarodajnych, poddających się jakiejkolwiek weryfikacji argumentów i dowodów, jak choćby na poparcie zasygnalizowanej w treści skargi kasacyjnej tezy o biernym piastowaniu funkcji członka zarządu. Jej treść, to raczej ogólne uwagi dotyczące chorób psychicznych, dowodu z opinii biegłego psychiatry. Autor skargi kasacyjnej, zupełnie pomija zgromadzony w toku postępowania materiał dowodowy. Tymczasem, jak zostało to powyżej wykazane - rozwód, jak i zwolnienie lekarskie miały miejsce po zakończeniu pełnienia funkcji prezesa zarządu. Niewątpliwie, każda choroba, także psychiczna, może spowodować wyłączenie odpowiedzialności członka zarządu za zaległości podatkowe spółki, niemniej jednak wyłączenie to musi wynikać z dowodów przedłożonych przez stronę. Jako niezasadny należy ocenić zarzut skarżącego dotyczący nieprzeprowadzenia dowodu powołania biegłego lekarza psychiatry. Z przebiegu postepowania wynika, że organy przeprowadziły inne przedstawione przez stronę dowody w tym zakresie tj. zaświadczenie lekarskie oraz dokumentację medyczną. Na tej podstawie wykazały, że choć dowody te potwierdziły zaburzenia lękowo – depresyjne na które cierpi skarżący, to dolegliwości te nie miały jednakże wpływu na stwierdzenie braku winy w zakresie o jakim mowa w art. 116 Op. W realiach rozpoznawanej sprawy nieprzeprowadzenie przez organy dowodu z opinii biegłego psychiatry nie było uchybieniem mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Rozpoznając niniejszą sprawę Naczelny Sąd Administracyjny nie dopatrzył się naruszeń prawa procesowego, skutkujących taką wadliwością zaskarżonej decyzji, która wymagała jej wyeliminowania z obrotu prawnego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Analiza akt sprawy, motywów zaskarżonej decyzji, stanowiska Sądu oraz argumentów skargi kasacyjnej prowadzi do wniosku, że wbrew stawianym przez kasatora zarzutom, organy działały w zgodzie z zasadą prawdy obiektywnej, zebrały i w sposób wyczerpujący rozpatrzyły cały materiał dowodowy, a ocena materiału dowodowego nie była dowolna. W świetle powyższych uwag należało stwierdzić, że w sprawie nie doszło również do naruszenia przepisów prawa materialnego. W konsekwencji, słusznie WSA podzielił ocenę organów, że stan zdrowia strony nie zwalniał jej z odpowiedzialności za zaległości podatkowe Spółki powstałe w okresie pełnienia przez nią funkcji członka zarządu. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny skargę kasacyjną oddalił, za podstawę rozstrzygnięcia przyjmując art. 184 p.p.s.a.