I FSK 50/15

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Ryszard Pęk, Sędzia NSA Arkadiusz Cudak, Sędzia WSA (del.) Małgorzata Fita (spr.), Protokolant Krzysztof Zaleski, po rozpoznaniu w dniu 20 grudnia 2017 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Dyrektora Izby Skarbowej w O. (obecnie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w O.) od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 16 października 2014 r., sygn. akt I SA/Ol 604/14 w sprawie ze skarg E. J. na postanowienia Dyrektora Izby Skarbowej w O. z dnia 13 maja 2014 r., nr [...] w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminowi do wniesienia odwołania oraz odmowy przywrócenia terminu do wniesienia odwołania 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie, 2) odstępuje od zasądzenia od następców prawnych E. J. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w O. kosztów postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE I FSK 50/15 UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 16 października 2014 r. sygn. akt I SA/Ol 604/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie po rozpoznaniu sprawy ze skarg E. J. na postanowienia Dyrektora Izby Skarbowej w O. z dnia 13 maja 2014 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia odwołania oraz odmowy przywrócenia terminu do wniesienia odwołania, uchylił zaskarżone postanowienia. 1. Przedstawiając stan faktyczny sprawy podał, że decyzją z dnia 16 grudnia 2013 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w B. określił E. J. zobowiązanie podatkowe w podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2011 r. Przesyłka zawierająca decyzję została awizowana w dniu 23 grudnia 2013 r. Z zawiadomienia o pozostawieniu pisma w urzędzie pocztowym wynika, że umieszczono je w oddawczej skrzynce pocztowej adresata. Z pierwszej strony koperty wynika, że przesyłka była awizowana powtórnie 31 grudnia 2013 r., a następnie zwrócona z uwagi na niepodjęcie w terminie w dniu 8 stycznia 2014 r. W konsekwencji powyższego organ uznał decyzję za doręczoną, w trybie art.150 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2012 r., poz. 749 ze zm., dalej – O.p.) - w dniu 7 stycznia 2014 r. 2. Odwołanie od powyższej decyzji zostało sporządzone i przekazane do urzędu pocztowego w dniu 26 lutego 2014 r. Następnie w dniu 28 lutego 2014 r. pełnomocnik skarżącej wraz z drugim egzemplarzem odwołania przesłał wniosek o przywrócenie terminu do jego wniesienia. We wniosku wskazał, że w wyniku nieprawidłowego wykonywania przez Pocztę Polską S.A. swoich obowiązków strona nie otrzymała zawiadomienia (awiza) informującego o pozostawieniu pisma przez okres 14 dni w placówce pocztowej. Na potwierdzenie powyższego, do wniosku załączył oświadczenie sąsiadki skarżącej – A. E., z którego wynikało, że w styczniu 2014 r. umieszczono w jej skrzynce pocztowej awizo skierowane do skarżącej. 3. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 13 maja 2014 r. Dyrektor Izby Skarbowej w O., działając na podstawie art. 162 i 163 O.p., odmówił stronie przywrócenia terminu do wniesienia odwołania od decyzji Naczelnika Urzędu Skarbowego w B. z dnia 16 grudnia 2013 r. 4. W drugim z zaskarżonych postanowień z dnia 13 maja 2014 r., działając na podstawie art. 228 § 1 pkt 2 i § 2 O.p., stwierdził uchybienie terminowi do wniesienia odwołania. Za niewiarygodną uznał argumentację pełnomocnika w zakresie nieprawidłowości zaistniałych przy doręczeniu spornej decyzji. Odnosząc do oświadczenia sąsiadki skarżącej organ zwrócił uwagę, że nie znała ona wcześniej skarżącej, a w związku z tym, niewiarygodne jest, aby po upływie 2 miesięcy, pamiętała dane osoby wpisane na zawiadomieniu poczty, przypadkowo wrzuconym do jej skrzynki. W postanowieniu o odmowie przywrócenia terminu do wniesienia odwołania organ stwierdził, że skarżąca nie wykazała się odpowiednią starannością w prowadzeniu własnych spraw. Skoro została powiadomiona o przewidywanym terminie załatwienia toczącej się sprawy podatkowej do dnia 17 grudnia 2013 r. to była świadoma, że po upływie tego terminu powinna otrzymać z Urzędu Skarbowego stosowną decyzję podatkową i śledzić nadchodzącą korespondencję pocztową. 5. W skargach wniesionych do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonych postanowień oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Zarzuciła im naruszenie: - w postanowieniu w sprawie odmowy przywrócenia terminu: art. 162 § 1, art. 121 § 1, art. 122, art. 187 i art. 191 O.p.; a - w postanowieniu w sprawie stwierdzenia uchybienia terminowi: art. 228 § 1 i 2, art. 123 § 1, art. 187 § 3, art. 122, art. 187 § 1 i art. 191 O.p. Skarżąca podniosła, że w sprawie tej nie doszło do doręczenia zastępczego z powodu nieprawidłowego awizowania przesyłki zawierającej decyzję. Nie miała ona bowiem w swojej skrzynce wymaganych prawem awiz. Stwierdziła, że organ bez dokładnego wyjaśnienia sprawy, z góry uznał, że pracownicy Poczty Polskiej nigdy się nie popełniają błędów przy doręczeniach. 6. W odpowiedziach na skargi, organ wniósł o ich oddalenie i podtrzymał stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonych postanowień. 7. Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał skargi za zasadne. Zauważył, że w rozpoznanej sprawie skarżąca konsekwentnie wskazywała, że nie otrzymała żadnego zawiadomienia o pozostawieniu pisma w placówce pocztowej, na potwierdzenie czego dołączyła do wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia odwołania oświadczenie sąsiadki (A. E.), która znalazła w swojej skrzynce pocztowej awizo adresowane do skarżącej. Organ nie dał oświadczeniu temu wiary. W ocenie Sądu oświadczenie to nie mogło jednak podlegać ocenie organu. Sąd zauważył, że w art. 180 § 2 O.p. dopuszcza się możliwość złożenia oświadczenia jedynie przez stronę, gdy złoży ona stosowny wniosek, a przepis prawa nie wymaga urzędowego potwierdzenia określonych faktów lub stanu prawnego w drodze zaświadczenia. Oświadczenie złożone przez osobę trzecią nie mogło zatem zostać przez organ zakwestionowane, ponieważ nie stanowi ono dowodu, a jedynie wskazówkę do przeprowadzenia dowodu z zeznań świadka. Sąd wskazał, że ponownie rozpoznając sprawę, organ podatkowy powinien zgromadzić dowody przewidziane prawem, na podstawie których będzie mógł uznać, czy doręczenie dokonane w trybie art. 150 O.p. można uznać za skuteczne. Od wyniku tego postępowania zależeć będzie los wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia odwołania. Z powyższych względów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej – P.p.s.a.) uchylił zaskarżone postanowienia. 8. W skardze kasacyjnej złożonej od powyższego wyroku pełnomocnik organu podatkowego zaskarżył go w całości. Na podstawie art. 174 pkt 2 P.p.s.a. zarzucił nieważność postępowania, o której mowa w art. 183 § 1 i § 2 pkt 2 P.p.s.a., w wyniku istotnie wpływającego na wynik sprawy naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 25 § 1, art. 26 § 1 oraz art. 124 § 1 pkt 1 i art. 132 P.p.s.a. poprzez rozpatrzenie sprawy i wydanie wyroku w sytuacji, gdy strona zmarła przed zakończeniem postępowania sądowego. Wskazując na powyższe wniósł o uchylenie wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie od strony przeciwnej na rzecz organu administracyjnego zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w wysokości odpowiadającej uiszczonemu wpisowi od skargi kasacyjnej. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej jej autor podał, że E. J. zmarła w dniu 12 października 2014 r. W dniu 16 października 2014 r. Sąd pierwszej instancji rozpatrzył jej skargi i wydał zaskarżony wyrok. Wskazał, że śmierć strony jest równoznaczna z utratą zdolności sądowej i procesowej, o której mowa w art. 25 §1 i art. 26 § 1 P.p.s.a. Jeżeli przedmiot postępowania nie odnosi się wyłącznie do praw i obowiązków ściśle związanych z osobą zmarłego, śmierć strony stanowi pozytywną przesłankę zawieszenia postępowania oraz negatywną przesłankę wydania wyroku. Sprawy rozpatrywane przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie dotyczyły stwierdzenia uchybienia terminowi do wniesienia odwołania oraz odmowy przywrócenia terminu do jego wniesienia. Nie są to sprawy ściśle związane z osobą zmarłej, a zatem postępowanie sądowe należało zawiesić do czasu zgłoszenia się lub wskazania następców prawnych, zgodnie z przepisem art.124 § 1 pkt 1 P.p.s.a.. Do skargi kasacyjnej pełnomocnik organu podatkowego załączył odpis aktu zgonu. 9. W odpowiedzi na skargę kasacyjną reprezentujący ją w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji doradca podatkowy stwierdził, że w związku ze śmiercią E. J. od 12 października 2014 r. nie posiada już statusu jej pełnomocnika i wniósł o zwieszenie postępowania sądowego do czasu zgłoszenia się lub wskazania następców prawnych zmarłej, zgodnie z przepisami art. 128 § 1 pkt 1 P.p.s.a. 10. Postanowieniem z dnia 12 maja 2016 r. Naczelny Sąd Administracyjny zawiesił postępowanie sądowe na podstawie art. 124 § 1 pkt 1 w związku z art. 128 § 1 oraz art. 193 P.p.s.a. do dnia zgłoszenia się lub wskazania następców prawnych zmarłej E. J. albo ustanowienia we właściwej drodze kuratora spadku oraz zobowiązał Dyrektora Izby Skarbowej w O. do wskazania w terminie 6 miesięcy następców prawnych zmarłej E. J. 11. Pismem z dnia 8 maja 2017 r. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w O. wskazał jej następców prawnych. 12. Postanowieniem z dnia 18 sierpnia 2017 r. Naczelny Sąd Administracyjny podjął zawieszone postępowanie. 13. Po rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak pod rozwagę z urzędu nieważność postępowania. Stosownie do art. 183 § 2 pkt 2 P.p.s.a. nieważność postępowania zachodzi: jeżeli strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej, organu powołanego do jej reprezentowania lub przedstawiciela ustawowego, albo gdy pełnomocnik strony nie był należycie umocowany. Zdolność sądowa podmiotów postępowania sądowoadministracyjnego jest bezwzględną przesłanką procesową. Cecha ta pozwala na skuteczne przeprowadzenie ważnego postępowania przed sądem administracyjnym z udziałem danego podmiotu w charakterze strony. Utrata zdolności sądowej przez osobę fizyczną następuje z chwilą śmierci (art. 8 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, Dz. U. z 2016 r. poz. 380). Rozpoznając sprawę sąd administracyjny obowiązany jest ustalić, czy podmiot postępowania ma zdolność sądową oraz czy nie doszło do następstwa prawnego. W przypadku następstwa prawnego, sąd obowiązany jest zapewnić następcom prawnym udział w postępowaniu sądowoadministracyjnym. W rozpoznawanej sprawie skarżąca w dniu 26 czerwca 2014 r. złożyła skargi na postanowienia Dyrektora Izby Skarbowej w O. z dnia 13 maja 2014 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia odwołania oraz odmowy przywrócenia terminu do wniesienia odwołania. Z przedłożonego przez organ podatkowy aktu zgonu wynika, że zmarła ona w dniu 12 października 2014 r. a zatem już po wniesieniu skargi do Sądu pierwszej instancji. Z akt sądowych wynika, że okoliczność śmierci skarżącej w dniu wydania zaskarżonego wyroku z dnia 16 października 2014 r. nie była znana temu Sądowi. Z opisanych wyżej okoliczności wynika, że zaskarżony wyrok został wydany wobec osoby zmarłej, co powoduje, że jest on obarczony wadą nieważności. To, że okoliczność śmierci skarżącego nie była znana Sądowi pierwszej instancji w dniu wydania zaskarżonego wyroku, nie może mieć w tym kontekście żadnego znaczenia, bowiem skierowane rozstrzygnięcia do osoby nieżyjącej wywołuje konieczność jego wyeliminowania z obrotu prawnego z przyczyny, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 2 P.p.s.a. Podobne stanowisko zostało wcześniej zaprezentowane przez Naczelny Sąd Administracyjny m.in. w wyrokach z: 28 lutego 2017 r., sygn. akt. II OSK 2268/15, 15 marca 2017 r., syng. akt II OSK 2035/15, 7 lipca 2017 r., sygn. akt I OSK 2493/15 i 29 września 2017 r., sygn. akt II FSK 2314/15 (publ. orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 185 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji. Z uwagi na przesłanki uwzględnienia skargi kasacyjnej, które uzasadniają przyjęcie wystąpienia szczególnych okoliczności, na podstawie art. 207 § 2 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości