I CSK 5179/22

I CSK 5179/22 POSTANOWIENIE 30 listopada 2023 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Monika Koba na posiedzeniu niejawnym 30 listopada 2023 r. w Warszawie w sprawie z powództwa A. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w W. przeciwko I. spółce jawnej w S. o zapłatę, na skutek skargi kasacyjnej A. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w W. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 24 lutego 2022 r., I AGa 183/21, 1) odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, 2) zasądza od powódki na rzecz pozwanej kwotę 5400 (pięć tysięcy czterysta) złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia powódce niniejszego postanowienia do dnia zapłaty. [A.T.] UZASADNIENIE I CSK 5179/22 2 Wyrokiem z 24 lutego 2022 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi oddalił apelację powoda A. spółki z ograniczona odpowiedzialnością w W. od wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi z 12 kwietnia 2021 r., oddalającego jego powództwo skierowane przeciwko I. spółce jawnej w S. o zapłatę kwoty 509 555 zł, w tym kwoty 281 055 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie tytułem kary umownej za odstąpienie od umowy z przyczyn obciążających pozwaną oraz kwoty 228 500 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie tytułem zwrotu zabezpieczenia należytego wykonania umowy na dostawę i konfigurację systemu zarządzania oświetleniem ulicznym na ulicach miasta B. U podstaw rozstrzygnięcia Sądów meriti legło stwierdzenie, że pozwana skutecznie odstąpiła od umowy z przyczyn obciążających podwykonawcę (powoda) i nabyła uprawnienie do naliczenia kary umownej, którą skutecznie potrąciła z wierzytelnością powoda w kwocie 228 500 zł tytułem zwrotu zabezpieczenia należytego wykonania umowy. W oparciu o dowód z opinii biegłego z zakresu ekonomii i informatyki I.J. Sądy ustaliły, że system sterowania i zarządzania oświetleniem ulicznym, który miał zainstalować powód nie spełniał wymogów określonych w umowie i specyfikacji istotnych warunków zamówienia. W konsekwencji odstąpienie przez powoda od umowy z przyczyn obciążających pozwaną było nieskuteczne, co czyniło bezzasadnym naliczenie kary umownej i uzasadniało oddalenie powództwa w całości. Sąd Apelacyjny podkreślił, że uchybienia formalne Sądu Okręgowego związane z uchyleniem postanowienia dowodowego z 17 listopada 2017 r. o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłych z zakresu telekomunikacji i elektroniki dopiero postanowieniem z 23 stycznia 2020 r., po przeprowadzeniu dowodu z opinii biegłego I.J., nie miały żadnego wpływu na wynik sprawy. Nie podzielił też stanowiska powoda o istnieniu podstaw do przeprowadzenia dowodu z opinii kolejnego biegłego stwierdzając, że opinia biegłego I.J. jest fachowa, wyjaśnia wszystkie istotne aspekty sprawy oraz udziela stanowczych, wyczerpujących i przekonujących odpowiedzi na pytania postawione w tezie dowodowej. Orzeczenie to zostało zaskarżone skargą kasacyjną przez powoda. Skarżący we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania, uzupełnionym pismem z I CSK 5179/22 3 19 września 2023 r. (k. 1084-1086), powołał się na przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 1 i 4 k.p.c. Jego zdaniem w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne dotyczące możliwości przypisania odpowiedzialności zobowiązanemu, jeżeli na skutek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania powstał uszczerbek w majątku poszkodowanego za jego zgodą. Zidentyfikowane przez skarżącego zagadnienia prawne sprowadzają się także do odpowiedzi na pytania: (1) „czy możliwość zmiany lub uchylenia przez sąd swojej decyzji dowodowej, w trybie art. 240 § 1 k.p.c. ma charakter nieograniczony czy też sąd może, stosownie do okoliczności, uchylić lub zmienić postanowienie dowodowe, ale wyłącznie co do tych dowodów, które nie zostały jeszcze przeprowadzone?”; (2) „czy sąd może wydać postanowienie dowodowe o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłego, w trybie art. 278 k.p.c. uznając tym samym, że opinia, która znajduje się w aktach sprawy bez poprzedzającej ją decyzji dowodowej sądu ma charakter opinii biegłego w rozumieniu art. 278 k.p.c.?”; (3) „czy opinia wydana przez podmiot niebędący stroną postępowania, która znajduje się w aktach sprawy, ale jej wydanie nie zostało poprzedzone stosownym postanowieniem dowodowym, o którym mowa w art. 236 k.p.c. może być traktowana przez sąd jak dowód w zakresie wiadomości specjalnych, o których mowa w art. 278 k.p.c., czy stanowi dowód z dokumentu prywatnego w rozumieniu art. 245 k.p.c. ?”. Zdaniem skarżącego skarga kasacyjna jest także oczywiście uzasadniona w zakresie w jakim Sąd Apelacyjny oparł się na opinii biegłego, który nie dysponował wiadomościami specjalnymi w sprawie będącej przedmiotem sporu oraz bez wydania postanowienia dowodowego o dopuszczeniu dowodu z opinii tego biegłego. W ocenie powoda tego rodzaju rażące uchybienia – wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego – mają znaczenie dla wyniku sprawy. Sąd jest bowiem zobowiązany działać w granicach i na podstawie przepisów prawa, co oznacza, że opinię biegłego I.J. należało kwalifikować jako dowód z dokumentu prywatnego, a jego ustną opinię jako zeznania świadka. W konsekwencji Sąd nie dysponował I CSK 5179/22 4 dowodem z opinii biegłego, mimo że do rozstrzygnięcia sprawy niezbędne były wiadomości specjalne (art. 278 k.p.c.). Oczywista zasadność skargi wynika także z niesprawiedliwego obarczenia powoda odpowiedzialnością za decyzje biznesowe pozwanej. Pozwana przy zawieraniu umowy była bowiem świadoma, że wybór powoda do realizacji zamówienia będzie wiązać się z niezrealizowaniem umowy z zamawiającym. W konsekwencji zaskarżone orzeczenie powinno być wyeliminowane z obrotu prawnego jako sprzeczne z linią orzeczniczą Sądu Najwyższego oraz wypracowanym w orzecznictwie poglądem dotyczącym przesłanek skutecznego uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu. W odpowiedzi na skargę kasacyjną oraz piśmie uzupełniającym odpowiedź na skargę pozwana wniosła o odmowę przyjęcia jej do rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, którego rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi swoje źródło w interesie publicznym. Zgodnie z art. 398 9 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Sąd Najwyższy w ramach przedsądu bada tylko wskazane w skardze kasacyjnej okoliczności uzasadniające jej przyjęcie do rozpoznania, a nie podstawy kasacyjne i ich uzasadnienie. Cel wymagania określonego w art. 398 4 § 2 k.p.c. może być osiągnięty tylko przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze publicznoprawnym, które będą mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją sądową i nie jest jego rolą usuwanie błędów w zakresie wykładni i stosowania prawa w każdej indywidualnej sprawie. I CSK 5179/22 5 W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że wskazanie przyczyny określonej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. nakłada na skarżącego obowiązek przedstawienia zagadnienia o charakterze abstrakcyjnym wraz z argumentami prowadzącymi do rozbieżnych ocen prawnych, wykazania, że nie zostało ono rozstrzygnięte w dotychczasowym orzecznictwie, a wyjaśnienie go ma znaczenie nie tylko dla rozstrzygnięcia tej konkretnej sprawy, ale także innych podobnych spraw, przyczyniając się do rozwoju prawa. Zagadnienie nie może mieć charakteru kazuistycznego i służyć uzyskaniu przez skarżącego odpowiedzi odnośnie do kwalifikacji prawnej szczegółowych elementów podstawy faktycznej zaskarżonego orzeczenia (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11 i z 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12, poz. 151). Nie istnieje przy tym potrzeba wykładni przepisów prawa, jeżeli Sąd Najwyższy zajął już stanowisko w kwestii tego zagadnienia prawnego i wyraził swój pogląd we wcześniejszych orzeczeniach, a nie zachodzą żadne okoliczności uzasadniające zmianę tego poglądu (zob. m. in. postanowienia Sądu Najwyższego z 17 marca 2015 r., I PK 4/15, niepubl.; z 23 kwietnia 2015 r., I CSK 691/14, niepubl.; z 17 marca 2015 r., I PK 4/15, niepubl.; i z 12 grudnia 2008 r., II PK 220/08, niepubl.). Zagadnienia prawne sformułowane przez skarżącego nie spełniają tych wymogów. Powód nie wykazał, że w sprawie ujawniły się zagadnienia wykładnicze o problemowym czy precedensowym charakterze, których wyjaśnienie wymagałoby zaangażowania Sądu Najwyższego i sprzyjało rozwojowi prawa. Skarżący nie formułuje nowego, dotąd nie rozstrzygniętego problemu wykładniczego, lecz zarzuca Sądowi Apelacyjnemu błędne zastosowanie prawa procesowego. Nie wykazuje przy tym bezpośredniego związku między sformułowanymi zagadnieniami prawnymi a rzeczywistym przebiegiem postępowania dowodowego w sprawie. Ponadto w orzecznictwie Sądu Najwyższego stwierdzono, że przeprowadzenie przez sąd dowodu bez wydania postanowienia dowodowego, o którym mowa w art. 236 k.p.c., z reguły nie stanowi uchybienia mogącego mieć wpływ na wynik sprawy (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 12 maja 2005 r., III CK 613/04, niepubl. oraz postanowienia Sądu Najwyższego z 19 stycznia I CSK 5179/22 6 2017 r., II CSK 459/15, niepubl.; i z 26 lipca 2017 r., III CSK 329/16, niepubl.). W konsekwencji przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego mimo nie wydania uprzednio postanowienia dowodowego – wbrew sugestii skarżącego - w żadnym wypadku nie oznacza, że opinia ta nie stanowi opinii biegłego w rozumieniu art. 278 § 1 k.p.c., lecz dokument prywatny w rozumieniu art. 245 k.p.c. Ponadto, samo przeprowadzenie konkretnych dowodów oznacza, że sąd postanowił je przeprowadzić, niepodobna bowiem zakładać, że sąd przeprowadził dowody wbrew swej woli. Należy więc przyjąć ex post, że uprzednie postanowienie zostało zmienione, nawet jeśli nie zaznaczono tego wyraźnie w protokole rozprawy (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 25 czerwca 2003 r., III CSK 366/01, niepub.). Wątpliwości nie budzi także zakres stosowania art. 240 § 1 k.p.c. odnoszący się zarówno do pozytywnych, jak i negatywnych postanowień dowodowych. Użyte w tym przepisie sformułowanie „stosownie do okoliczności” odnosi się do różnorodnych okoliczności prawnych i faktycznych, które mogą – w okolicznościach konkretnej sprawy – wpłynąć na stanowisko sądu w kwestii postępowania dowodowego. Decyzja co do zmiany lub uchylenia postanowienia dowodowego może zostać podjęta dopiero do chwili przeprowadzenia tego dowodu. Artykuł 240 § 1 k.p.c. daje przy tym podstawę do uchylenia lub zmiany postanowienia dowodowego, jednak tylko w zakresie, w jakim jest to potrzebne do prowadzenia lub zaniechania przewidzianych w nim czynności, nie ustanawia natomiast uprawnienia do usuwania z materiału dowodowego już przeprowadzonych dowodów. Stwierdzenie znaczenia poszczególnych dowodów w procesie ustalania stanu faktycznego jest natomiast elementem oceny materiału dowodowego (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 24 stycznia 2019 r., II CSK 757/17, niepubl.). Również problematyka dowodu z opinii biegłego jest bardzo dobrze rozpoznana w judykaturze i doktrynie, w tym również w kontekście podnoszonym przez skarżącego, nie ma zatem potrzeby kolejnej wypowiedzi Sądu Najwyższego w tym przedmiocie. W orzecznictwie Sądu Najwyższego ugruntowany jest pogląd, że wybór właściwego biegłego pozostaje decyzją sądu orzekającego (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 11 marca 2010 r., IV CSK 388/09, niepubl.). Obowiązek I CSK 5179/22 7 wysłuchania stron przewidziany w art. 278 § 1 k.p.c. nie jest obowiązkiem bezwzględnym, gdyż prawo wyboru biegłego można pozostawić sędziemu wyznaczonemu lub sądowi wezwanemu, co oznacza, że ustawodawca pozwala na oderwanie od siebie czynności dopuszczenia dowodu z opinii biegłego od czynności wyboru konkretnego biegłego. W konsekwencji sąd wydając postanowienie dowodowe o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłego może ograniczyć się do określenia specjalności biegłego i wskazania tezy dowodowej co do której ma sporządzić opinię. Wskazanie konkretnego biegłego może nastąpić w drodze wykonania wydanego postanowienia dowodowego (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 2009 r., I UK 186/08, niepubl.). Ocena wiarygodności i mocy dowodów jest natomiast podstawowym zadaniem sądu orzekającego, wyrażającym istotę sądzenia, a więc rozstrzygania kwestii spornych w warunkach niezawisłości, na podstawie własnego przekonania sędziego (por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 2004 r., II UK 80/04, nie publ. oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 października 2012 r., I UK 322/12, nie publ.). Powyższa zasada znajdzie zastosowanie również przy ocenie dowodu w postaci opinii opracowanej przez biegłego i powinna obejmować logikę, jasność i przejrzystość wywodu, niesprzeczność opinii z pozostałymi dowodami przeprowadzonymi w sprawie i uznanymi przez sąd za wiarygodne, spełnienie wymagań wynikających z tezy dowodowej, jednoznaczność opinii oraz poziom fachowej wiedzy biegłego (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 17 maja 1974 r., I CR 100/74, niepubl. oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 7 listopada 2000 r., I CKN 1170/98, OSNC 2001, nr 4, poz.64). Jeżeli Sąd uzna opinię biegłego za prawidłową, to nie może poczynić ustaleń końcowych sprzecznych z nią (zob. orzeczenie Sądu Najwyższego z 21 stycznia 1971 r. i z 27 listopada 1974 r., II CR 748/74, niepubl.). W uzasadnieniu skargi brak też umotywowanego wywodu jurydycznego przekonującego, że – w okolicznościach sprawy – zaistniało istotne zagadnienie prawne dotyczące problematyki szkody w kontekście, na który wskazuje skarżący. Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego przez oczywistą zasadność skargi kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.) należy natomiast rozumieć sytuację, w której skarga jest uzasadniona w sposób ewidentny, wskazując na I CSK 5179/22 8 rażące i poważne uchybienia zaskarżonego orzeczenia, które są możliwe do stwierdzenia bez konieczności prowadzenia bardziej złożonych rozumowań. Jedynie w takim wypadku możliwa jest kontrola prawomocnego orzeczenia sądu drugiej instancji w postępowaniu kasacyjnym. Obciążenie go oczywistą i istotną wadą wskazuje, że usunięcie tego orzeczenia z obrotu leży w interesie publicznym – a tym samym, że może dojść do realizacji celu skargi kasacyjnej, jako nadzwyczajnego środka zaskarżenia (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 10 kwietnia 2013 r., III CSK 67/13, niepubl. i z 29 września 2017 r., V CSK 162/17, niepubl.). Przesłanką przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie jest oczywiste naruszenie konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacja, w której naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 8 października 2015 r., IV CSK 189/15, niepubl. i przywołane tam orzecznictwo). Bliższa analiza uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie pozwala przyjąć, by skarga była – w powyższym rozumieniu – oczywiście uzasadniona. Po pierwsze, w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący wskazał na jej oczywistą zasadność oraz na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego. Wobec kształtu tych przesłanek nie jest możliwe jednoczesne skuteczne wykazywanie, że w sprawie istnieją wątpliwości interpretacyjne dotyczące przepisów prawa i że skarga oparta na naruszeniu tych przepisów jest oczywiście uzasadniona (zob. m. in. postanowienia Sądu Najwyższego z 29 lipca 2015 r., I CSK 980/14, niepubl. i z 10 kwietnia 2013 r., III CSK 67/13, niepubl.). W tym zakresie uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania zawiera wewnętrzną sprzeczność, nie ulega bowiem wątpliwości, że ta sama kwestia nie może stanowić źródła zagadnienia o problemowym i niejasnym charakterze i zarazem podstawę ewidentnej zasadności skargi kasacyjnej, możliwej do stwierdzenia, bez prowadzenia bardziej złożonych rozumowań. Po drugie, analiza uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie pozwala przyjąć, by skarga była – w powyższym rozumieniu – oczywiście uzasadniona. Wszystkie kwestie, na których skarżący opiera I CSK 5179/22 9 twierdzenie o oczywistej zasadności skargi, były przedmiotem szczegółowych ustaleń i rozważań Sądu drugiej instancji. Sąd Apelacyjny przytoczył podstawę faktyczną i prawną swojego rozstrzygnięcia oraz wyłuszczył swoją koncepcję rozstrzygnięcia sprawy. Nie można stwierdzić, by sformułowane przez ten Sąd wnioski były w oczywisty sposób nieprawidłowe, zgodnie z opisanym wyżej rozumieniem przesłanki oczywistej zasadności skargi. Sposób sformułowania wniosku wskazuje, że skarżący traktuje skargę kasacyjną nie jako nadzwyczajny środek zaskarżenia, a jako instrument pozwalający mu na kwestionowanie niesatysfakcjonującego go rozstrzygnięcia w trzeciej instancji, któremu to celowi postępowanie kasacyjne nie służy. Teza, że skarżący wykonał w istocie swoje zobowiązanie zgodnie z umową a pozwana przy zawieraniu umowy była świadoma, że wybór powoda do realizacji zamówienia będzie wiązać się z niezrealizowaniem umowy z zamawiającym pozostaje natomiast w sprzeczności z charakterem skargi kasacyjnej jako nadzwyczajnego środka kontroli prawomocnych orzeczeń wyłącznie pod kątem prawnym oraz ze względu na zakazy ustanowione w art. 398 3 § 3 k.p.c. w zw. z art. 39813 § 2 k.p.c. Z podstawy faktycznej zaskarżonego orzeczenia nie wynika bowiem by pozwana zaakceptowała rozwiązanie techniczne proponowane przez powodową spółkę i by o takie świadczenie strony się umówiły. Sąd Apelacyjny przekonująco także wyjaśnił, że biegły, którego opinia stanowiła podstawę faktyczną rozstrzygnięcia dysponował wiadomościami specjalnymi adekwatnymi do przedmiotu opinii. Nie znajduje zatem oparcia w okolicznościach sprawy teza, że Sąd ten wydał rozstrzygnięcie nie dysponując opinią biegłego, mimo że była ona konieczna do zbadania istoty sprawy. W konsekwencji wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania, w konfrontacji z motywami zaskarżonego orzeczenia, nie wykazuje tezy, że przy jego ferowaniu popełniono uchybienia w zakresie stosowania i wykładni prawa, które miały charakter kwalifikowany i nie podlegały różnym ocenom. Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, nie znajdując też okoliczności, które w ramach przedsądu jest obowiązany brać pod uwagę z urzędu. I CSK 5179/22 10 O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 98 § 3, art. 98 § 11 k.p.c., art. 99 w zw. z art. 391 § 1 i w zw. z art. 39821 k.p.c., a także § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst. jedn. Dz.U. z 2018 r., poz. 265). [A.T.] [as]