II UK 393/17

Sygn. akt II UK 393/17 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 18 grudnia 2018 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Dawid Miąsik (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Zbigniew Myszka SSN Krzysztof Rączka w sprawie z wniosku H. M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych […] Oddział w W. o prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 18 grudnia 2018 r., skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 7 marca 2017 r., sygn. akt III AUa […], uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w […] do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE Decyzją z 1 marca 2016 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych […] Oddział w W. (organ rentowy) odmówił H. M. (wnioskodawca) prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy z uwagi na fakt, iż w okresie 10-ciu lat przed dniem powstania częściowej niezdolności do pracy oraz przed dniem złożenia wniosku  2 o rentę z tytułu niezdolności do pracy nie udowodnił posiadania pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego. Odwołanie od powyższej decyzji wniósł wnioskodawca, zaskarżając ją w całości. Wyrokiem z 9 sierpnia 2016 r., VII U […] Sąd Okręgowy w G. oddalił odwołanie wnioskodawcy. Sąd Okręgowy ustalił, że wnioskodawca został uznany za osobę częściowo niezdolną do pracy orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z 2 września 2015 r. Wnioskodawca świadczył pracę na terenie Polski oraz Irlandii. Irlandzka instytucja ubezpieczeniowa potwierdziła na formularzu E 205 wydanym wnioskodawcy (który to formularz został przedłożony na etapie postępowania przed organem rentowym), że wnioskodawca był ubezpieczony na terytorium Irlandii w łącznym wymiarze 2 lat, 2 miesięcy i 7 dni. W toku postępowania przed organem rentowym wnioskodawca wykazał, że legitymuje się łącznym okresem składkowym i nieskładkowym na terenie Polski w wymiarze 23 lat, 2 miesięcy i 13 dni. Suma okresów ubezpieczenia na terenie Polski i Irlandii wynosiła łącznie 24 lata, 7 miesięcy i 28 dni. W dziesięcioleciu poprzedzającym powstanie częściowej niezdolności do pracy wnioskodawca udowodnił łącznie 4 lata 4 miesiące i 12 dni okresów składkowych i nieskładkowych, zaś w dziesięcioleciu poprzedzającym złożenie wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy wnioskodawca udowodnił łącznie na terenie Polski i Irlandii 4 lata, 3 miesiące i 3 dni okresów ubezpieczenia. Sąd Okręgowy stwierdził, że w niniejszej sprawie sporny był jedynie staż ubezpieczeniowy wnioskodawcy, który w odwołaniu kwestionował długość okresów ubezpieczenia wyliczoną przez irlandzką instytucję ubezpieczeniową. Sąd Okręgowy wyjaśnił, że wnioskodawca przedstawił dokument wskazujący, że zwrócił się do instytucji irlandzkiej o dokonanie korekty wystawionego na jego rzecz formularza E 205. Sąd uznał jednak, że na tej podstawie nie może samodzielnie weryfikować okresów podlegania przez wnioskodawcę ubezpieczeniom społecznym za granicą. Ponieważ wnioskodawca nie przedstawił w toku postępowania dowodu w postaci odpowiedzi irlandzkiej instytucji ubezpieczeniowej lub nowego, wystawionego przez nią dokumentu, korygującego uprzednio potwierdzone okresy podlegania ubezpieczeniom społecznym za granicą, Sąd Okręgowy nie miał podstaw do ustalenia stażu ubezpieczeniowego wnioskodawcy  3 za granicą w wyższym wymiarze, niż ten wynikający z formularza E 205. Apelację od powyższego wyroku wniósł wnioskodawca, zaskarżając go w całości. Wyrokiem z 7 marca 2017 r., III AUa […] Sąd Apelacyjny w […] oddalił apelację wnioskodawcy. W toku postępowania apelacyjnego Sąd drugiej instancji zobowiązał organ rentowy do ustosunkowania się do treści złożonego przez wnioskodawcę w toku postępowania pisma irlandzkiej instytucji ubezpieczeniowej, z którego wynikało, że faktyczne okresy ubezpieczenia w Irlandii były dłuższe niż wynikało to z wydanego pierwotnie wnioskodawcy formularza E 205. Wykonując wezwanie Sądu, organ rentowy pismem z 22 lutego 2017 r. wyjaśnił, że dokumentem wiążącym dla polskiego organu rentowego jest formularz E 205 (w tej sprawie E 205 IRL), formularz typu SED oraz decyzje zagranicznych instytucji ubezpieczeniowych w zakresie potwierdzenia zagranicznego stażu pracy. Uwzględniając powyższe wyjaśnienia, Sąd Apelacyjny uznał, że z uwagi na nieprzedstawienie przez wnioskodawcę w wymaganej formie dowodów potwierdzających inne okresy ubezpieczenia w Irlandii, niż uwzględnione do tej pory przez organ rentowy, nie było podstaw do uznania za zasadną apelacji wnioskodawcy. Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł wnioskodawca, zaskarżając go w całości i wnosząc o jego uchylenie oraz o uchylenie poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie temu Sądowi sprawy do ponownego rozpoznania, z pozostawieniem temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach procesu i kosztach zastępstwa procesowego. Wnioskodawca zarzucił naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie przepisów rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE L 166 2004, s. 1) i rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16 września 2009 r. dotyczącego wykonywania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE L 284 2009, s. 1), a w szczególności zaś art. 2 tego rozporządzenia.  4 Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna wnioskodawcy okazała się zasadna, choć z innych przyczyn niż przedstawione w uzasadnieniu jej podstawy. Skarga kasacyjna wnioskodawcy opiera się na założeniu, zgodnie z którym osoby ubezpieczone objęte zakresem unijnej koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego nie mogą ponosić negatywnych konsekwencji (np. w postaci odmowy przyznania prawa do świadczenia) niemożności uzyskania od instytucji właściwej danego Państwa Członkowskiego wystawionych w odpowiedniej formie zaświadczeń potwierdzających okoliczności istotne dla nabycia prawa do świadczeń z systemu zabezpieczenia społecznego. Wnioskodawca podnosi bowiem, że formularze serii E oraz SED nie są wydawane petentom, lecz są to dokumenty służące wymianie informacji między instytucjami. Dlatego Sąd powinien – rozpoznając sprawę wnioskodawcy – zobowiązać organ rentowy do wystąpienia do irlandzkiej instytucji ubezpieczeniowej o potwierdzenie danych dotyczących wnioskodawcy. Na wstępie należy przypomnieć, że sporną kwestią w toku całego postępowania sądowego było spełnienie przez wnioskodawcę tego wymogu nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, który odnosi się do minimalnego okresu składkowego przed dniem powstania tej niezdolności do pracy oraz przed złożeniem wniosku o rentę z tego tytułu. Na etapie postępowania przed organem rentowym do organu rentowego wpłynął formularz E 205 wystawiony przez instytucję irlandzką, z którego wynikały okresy ubezpieczenia w Irlandii. Ich długość okazała się niewystarczająca do uzupełnienia polskich okresów ubezpieczenia do minimalnego okresu ubezpieczenia wymaganego na mocy art. 57 ust. 1 ustawy emerytalnej. W odwołaniu od niekorzystnej dla niego decyzji, a zatem na etapie postępowania sądowego, wnioskodawca podniósł, że zaświadczenie wydane mu przez instytucję irlandzką jest błędne oraz – jak wynika z treści odwołania i załączników do niego oraz przedłożonego w toku postępowania apelacyjnego pisma irlandzkiej instytucji ubezpieczeniowej – podjął odpowiednie działania w celu uzyskania skorygowanego zaświadczenia na stosownym formularzu.  5 Z uwagi na sposób działania wnioskodawcy (brak kontestowania treści formularza E 205 na etapie postępowania przed organem rentowym), nie mogło dojść do naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 2 rozporządzenia 987/2009. Przepis ten jest adresowany do organu rentowego jako instytucji właściwej Rzeczypospolitej Polskiej a nie do sądu orzekającego w sprawie z odwołania od decyzji organu rentowego. O naruszeniu tego przepisu można byłoby mówić tylko wtedy, gdyby wnioskodawca już na etapie postępowania przed organem rentowym podnosił, że zaświadczenia irlandzkiej instytucji jest błędne a organ rentowy nie wystąpiłby do irlandzkiej instytucji właściwej ze stosownym wnioskiem o korektę. Wówczas Sąd drugiej instancji miałby podstawę do zastosowania art. 477 14a k.p.c. i skierowanie sprawy do organu rentowego celem ponownego jej rozpoznania po uprzednim uzyskaniu stanowiska instytucji irlandzkiej w postaci formularza E 205. Wtedy niezastosowanie tego przepisu Kodeksu postępowania cywilnego w związku z art. 2 rozporządzenia 987/2009 stanowiłoby uzasadnioną podstawę kasacyjną. Uwadze pełnomocnika skarżącego umknęło również, że zgodnie z art. 3 ust. 2 rozporządzenia 987/2009 obowiązek przedkładania instytucjom właściwym stosownych informacji, dokumentów i dowodów spoczywa także na ubezpieczonych. W kontekście wskazanej powyżej bierności wnioskodawcy na etapie postępowania przed organem rentowym nie można podzielić zarzutów skargi kasacyjnej, że nie uwzględniając pisma instytucji irlandzkiej przedstawionego przez wnioskodawcę w toku postępowania apelacyjnego (k. 60-61), Sąd drugiej instancji naruszył ten przepis lub art. 2 rozporządzenia 987/2009, bądź przepisy ustawy emerytalnej dotyczące prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy. Argumentacja skargi kasacyjnej jest tym bardziej wadliwa, że pismo takie nie jest dowodem, który w sprawie z zakresu unijnej koordynacji mógłby stanowić podstawę do przyznania wnioskodawcy prawa do świadczenia. W sprawie tego rodzaju dowodem są zaświadczenia A1 oraz formularze E 205, gdyż przede wszystkim takie środki dowodowe dla ubezpieczonych przewiduje prawo unijne (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 14 czerwca 2018 r., II UK 179/17, LEX nr 2510202 oraz z 11 kwietnia 2018 r., II UK 22/17, LEX nr 2490625). Sąd Najwyższy uznał jednak skargę kasacyjną za zasadną, kierując się zasadą efektywności prawa unijnego w obszarze koordynacji systemów  6 zabezpieczenia społecznego oraz zasadą ochrony słusznych interesów ubezpieczonego. Sąd Najwyższy uznał bowiem, że w okolicznościach faktycznych sprawy oddalenie apelacji wnioskodawcy należało uznać za przedwczesne. Przedstawione w toku postępowania apelacyjnego pismo instytucji irlandzkiej z 17 września 2016 r. (k. 61-62 akt sądowych) wskazuje na potwierdzenie dłuższych okresów ubezpieczenia niż w wydanym na etapie postępowania przed organem rentowym formularzu E 205. Pismo to nie jest – wbrew wywodom skargi kasacyjnej – decyzją instytucji właściwej innego Państwa Członkowskiego, która zgodnie z art. 5 rozporządzenia 987/2009 wiązałaby sąd polski. Należy jednak zwrócić uwagę, że decyzją z 27 lutego 2017 r. (tom II akt rentowych, k. 155-156), a zatem wydaną przed datą wyrokowania, instytucja irlandzka przyznała wnioskodawcy prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy, potwierdzając jednocześnie „brakujące” okresy ubezpieczenia, niezbędne do nabycia prawa do świadczenia z polskiego systemu. Dlatego Sąd Najwyższy uznał, że po przedstawieniu przez wnioskodawcę przy piśmie z 23 września 2016 r. pisma instytucji irlandzkiej potwierdzającej inne okresy ubezpieczenia, niż na znajdującym się w aktach postępowania rentowego formularzu 205, Sąd drugiej instancji powinien wstrzymać się z wyrokowaniem. Rozstrzygnięcie sprawy o prawo do renty z polskiego systemu zabezpieczenia społecznego zależało bowiem od zakończenia postępowania administracyjnego toczącego się przed instytucją irlandzką w przedmiocie – de facto - korekty wydanego wcześniej formularza E 205, które to postępowanie zakończyło się wydaniem decyzji korzystnej dla wnioskodawcy a wiążącej dla sądów orzekających w sprawie z jego odwołania. Stąd też na podstawie art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c. w związku z art. 3 ust. 2 rozporządzenia 987/2009 oraz art. 4 ust. 3 TUE należało zawiesić postępowanie. Dlatego, rozpoznając ponownie sprawę, Sąd drugiej instancji powinien uwzględnić wpływ decyzji instytucji irlandzkiej z 27 lutego 2017 r. na prawidłowość decyzji organu rentowego w kontekście przesłanki pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego. Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.