II OSK 1248/11

SENTENCJA Dnia 15 listopada 2012 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Zofia Flasińska Sędziowie: sędzia del. WSA Bogusław Jażdżyk sędzia NSA Małgorzata Stahl (spr.) Protokolant Anna Połoczańska po rozpoznaniu w dniu 15 listopada 2012 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej G. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 23 lutego 2011 r. sygn. akt IV SA/Po 982/10 w sprawie ze skargi G. S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] września 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego oddala skargę kasacyjną UZASADNIENIE Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 23 lutego 2011 r., sygn. akt IV SA/Po 982/10 oddalił skargę G. S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...] września 2010 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że pismem z dnia [...] maja 2010 r. G. S. zwróciła się z wnioskiem o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej w latach 1942-1945. Decyzją z dnia [...] lipca 2010 r., nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395, ze zm.), w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07 (Dz.U. Nr 220, poz. 1734 ) odmówił skarżącej przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w wyżej wskazanej ustawie. W uzasadnieniu organ wskazał, iż zgodnie z art. 2 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność art. 2 pkt 2 powołanej wyżej ustawy, w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Zdaniem organu ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r., tzn. nie była połączona z wysiedleniem "wyrwaniem z dotychczasowego środowiska." We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy G. S. podniosła, iż w Poznaniu przy ul. [...] mieszka od urodzenia. W latach 1941-1942 pracowała u niemieckiej rodziny przy ul. [...]. W 1943 r. pracowała na peryferiach Poznania u innej rodziny niemieckiej (została pozbawiana kontaktów z domem rodzinnym). W czerwcu 1944 r. została wywieziona wagonem bydlęcym w okolice M. do kopania rowów obronnych. Tam zachorowała na szkarlatynę. W listopadzie 1944 r. powróciła do Poznania do niemieckiej rodziny. Dopiero 20 stycznia 1945 r. została zwolniona do domu. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] września 2010 r., działając na podstawie art. 138 §1 pkt 1 w zw. z art.127 § 3 k.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ m.in. przywołał wywody zawarte w uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2010 r. Nadto organ wskazał, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż odwołująca pracowała w Poznaniu, a więc w miejscu swojego zamieszkania przed wojną. Nie nastąpił więc fakt deportacji wskazany w ustawie. Praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mowa w wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Odnośnie pracy w M. i B. przy budowie fortyfikacji organ wskazał, że trwała krócej niż 6 miesięcy, a ponadto nie może tu być mowy o deportacji. Wprawdzie wiązała się z wywiezieniem z miejsca zamieszkania, ale nie było to w obce i odległe strony. W skardze z dnia 20 października 2010 r. skarżąca podniosła, iż uzasadnienie zaskarżonej decyzji jest nie tylko błędne, ale i mija się z prawdą. Powołała się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego i powtórzyła argumenty zawarte w odwołaniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu powołanym na wstępie wyrokiem, w oparciu o art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), oddalił skargę. W pierwszej kolejności Sąd podkreślił, że materialną podstawę prawną w sprawie stanowią przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Przytaczając brzmienie przepisów art. 1 ust. 1 i art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, Sąd podkreślił, że wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 Trybunał Konstytucyjny stwierdził, iż art. 2 pkt 2 ww. ustawy w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał podniósł, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Trybunał ponadto wskazał, że obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, najczęściej nieprzyjaznym środowisku. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, ogólnie słuszny cel zaskarżonej ustawy (symboliczne zadośćuczynienie dla osób wywiezionych do pracy przymusowej) został wypaczony przez niepełne określenie kategorii osób uprawnionych do świadczenia deportacyjnego przewidzianego w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Z przepisu tego wynika, że beneficjentami świadczeń mogą być wyłącznie osoby wywiezione z terytorium państwa polskiego (i to definiowanego na dwa różne sposoby - w granicach przedwojennych lub powojennych) na terytorium ZSRR, III Rzeszy lub terenów przez nie okupowanych. W taki sposób do rangi warunku uzyskania świadczenia (cechy relewantnej jego adresatów) podniesione zostało przekroczenie granicy państwa polskiego (nie zawsze zresztą istniejącej w sensie prawnym i faktycznym oraz zmieniającej swój przebieg w trakcie działań wojennych). Spowodowało to wykluczenie możliwości przyznania świadczeń deportacyjnych osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Wskazując na powyższe Sąd stwierdził, że w świetle zebranego w aktach sprawy materiału dowodowego, jak również wykładni tego przepisu dokonanej przez Trybunał Konstytucyjny, nie można uznać, iż skarżąca podlegała represjom w rozumieniu art. 2 ust. 2 ww. ustawy. W przedmiotowej sprawie okoliczność wykonywania pracy przez skarżącą, jej przymusowy charakter oraz czas jej trwania pozostawał poza sporem. Kwestią sporną było, czy skarżąca została deportowana (wywieziona) do pracy. Jak wynika z akt niniejszej sprawy skarżąca w chwili skierowania do pracy przymusowej mieszkała w miejscowości Poznań. Natomiast praca przymusowa wykonywana była w miejscowości Poznań, M. i B. W świetle powyższych faktów należy uznać, iż jakkolwiek ciężka praca wykonywana przez skarżącą nosi znamiona pracy przymusowej, to jednak zważywszy na to, że była wykonywana w miejscu zamieszkania bądź w jego pobliżu, trudno jest w omawianym przypadku mówić o deportacji. Człowiek w warunkach przeniesienia jego centrum życiowego o kilka, czy kilkanaście kilometrów od miejsca pobytu dotychczasowego, nawet w przypadku braku dobrowolności tego przeniesienia, nie doświadcza trudu związanego z adaptacją do nowych warunków, porównywalnego z sytuacją osoby, która znalazła się w miejscu oddalonym od miejsca zamieszkania o kilkaset, czy nawet kilka tysięcy kilometrów. Zawarte w wyroku Trybunału Konstytucyjnego tezy nie mogą podlegać dowolnej interpretacji, że każda z osób skierowanych do pracy przymusowej, w granicach państwa polskiego i poza jego granicami, choćby była to niewolnicza praca, lecz wykonywana w tej samej, czy też sąsiedniej miejscowości, podlegała deportacji. Mimo, iż Trybunał orzekł o nierównym traktowaniu osób deportowanych w granicach państwa polskiego w stosunku do osób deportowanych poza jego granice, na względzie mieć należy, iż nie każde wywiezienie jest deportacją. Skarżąca pracująca w rodzinnej miejscowości i wywieziona na 5 miesięcy na niewielką odległość od swojego miejsca zamieszkania, nie straciła więzi z rodzinnymi stronami. Wobec powyższego, w ocenie Sądu I instancji, w niniejszej sprawie skarżąca nie spełniła wszystkich przesłanek koniecznych do uzyskania świadczenia, bowiem co prawda wykonywała pracę przymusową jednakże nie została poddana w tym celu deportacji. Nadto pracę przymusową poza Poznaniem wykonywała przez okres krótszy niż 6 miesięcy. Zdaniem Sądu, organ zarówno w pierwszej, jak i drugiej instancji, prawidłowo przeanalizował sytuację strony skarżącej w świetle obowiązujących przepisów, a także orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego i prawidłowo uznał, iż skarżąca nie spełniła ustawowych przesłanek nabycia uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W skardze kasacyjnej wniesionej od powyższego wyroku G. S., reprezentowana przez radcę prawnego, podniosła następujące zarzuty: 1. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, w treści uzupełnionej normą zawartą w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07 przez błędną jego wykładnię tj. uznanie, iż warunkiem przyznania prawa do świadczenia z tytułu pracy przymusowej jest stwierdzenie deportacji rozumianej jako wywiezienie pracownika przymusowego poza granice miejscowości jego wcześniejszego zamieszkania, 2. naruszenie art. 32 Konstytucji RP przewidującego zasadę równości obywateli wobec prawa, poprzez zróżnicowanie sytuacji prawnej skarżącej w stosunku do innych pracowników przymusowych poddanych represjom w postaci wywiezienia do pracy przymusowej, tylko ze względu na kryterium odległości pomiędzy miejscem deportacji a miejscem zamieszkania. Wskazując na powyższe wniesiono o uchylenie wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi merytorycznie na podstawie art. 188 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ponadto wniesiono zasądzenie kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania, która w niniejszej sprawie nie zachodzi (art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t.jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.). Skarga kasacyjna nie została oparta na usprawiedliwionych podstawach, podlegała zatem oddaleniu. Powołany przez autora skargi kasacyjnej art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), w brzmieniu aktualnym na dzień wydania zaskarżonej decyzji, stanowił, że represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945. Zgodność tego przepisu z art. 2 oraz art. 32 Konstytucji RP była przedmiotem rozważań Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r., K 49/07 stwierdził niezgodność art. 2 pkt 2 ustawy z art. 32 Konstytucji RP w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Tym samym doszło do poszerzenia katalogu osób uprawnionych deportowanych do pracy przymusowej również w granicach przedwojennego państwa polskiego. Jak podkreślił Trybunał, zasada równości wymaga, aby wszystkie podmioty prawa, charakteryzujące się daną cechą relewantną w równym stopniu, były traktowane równo – bez dyskryminowania ani faworyzowania. Jednocześnie Trybunał znaczył, że nie ma zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. W niniejszej jednak sprawie Sąd I instancji uznał, że mając na uwadze, iż przymusowa praca była wykonywana przez skarżącą w rodzinnej miejscowości, zaś wywieziona ona była do pracy na 5 miesięcy na niedużą odległość od swojego miejsca zamieszkania, to nie można w tej sytuacji mówić o spełnieniu przez skarżącą przesłanek uprawniających ją do uzyskania świadczenia pieniężnego. Wskazać należy, że rozwiązanie przyjęte w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, jako kryterium dostępu do świadczeń będących zadośćuczynieniem za pracę przymusową przyjmuje: 1) wywiezienie osoby z dotychczasowego otoczenia, miejsca zamieszkania do pracy oraz 2) okres co najmniej 6 miesięcy pracy przymusowej. W stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy należy uznać za zasadne przyjęcie przez Sąd I instancji, że przymusowa praca, jaką wykonywała skarżąca nie spełnia powyższych przesłanek warunkujących otrzymanie świadczenia pieniężnego. Wskazać należy, że choć praca wykonywana przez skarżącą - mieszkającą od urodzenia w Poznaniu - w latach 1941 – 1942 u niemieckiej rodziny w Poznaniu, jak również praca u innej niemieckiej rodziny w 1943 r. w Poznaniu była niewątpliwie ciężka i spełniała wymóg przymusu, to nie wiązała się z oderwaniem od rzeczywistego otoczenia, stanowiącym "szczególną dolegliwość" represji w formie deportacji, o której wspomniał w powołanym wyroku Trybunał Konstytucyjny. Z kolei zaś praca wykonywana przez skarżącą od czerwca 1944 r. do listopada 1944 r. polegająca na kopaniu rowów obronnych, choć związana była z przymusową zmianą miejsca pobytu i niewątpliwie była realizowana w szczególnie trudnych warunkach, to była ona jednak wykonywana krócej niż przewidziane w art. 2 pkt 2 ustawy 6 miesięcy. Powyższe świadczy o tym, że Sąd I instancji prawidłowo oddalił skargę G. S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...] września 2010 r. uznając, że w świetle obowiązujących przepisów skarżąca nie spełniła ustawowych przesłanek nabycia uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącej wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż art. 209 i 210 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 ww. ustawy) jest przyznawane przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w art. 258-261 tej ustawy.