II GSK 4276/16

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Maria Jagielska Sędzia NSA Andrzej Kuba (spr.) Sędzia del. WSA Henryka Lewandowska-Kuraszkiewicz Protokolant starszy asystent sędziego Michał Stępkowski po rozpoznaniu w dniu 14 grudnia 2018 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej L. T.-R. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 kwietnia 2016 r. sygn. akt VI SA/Wa 3195/15 w sprawie ze skargi L. T.-R. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia nr [...] przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach [...] marca 2015 r. z dnia [...] września 2015 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego 1. oddala skargę kasacyjną, 2. zasądza od L. T.-R. na rzecz Komisji Egzaminacyjnej II stopnia nr [...] przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach [...] marca 2015 r. 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 21 kwietnia 2016 r. sygn. akt VI SA/Wa 3195/15 oddalił skargę L. T.-R. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia nr [...] przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach [...] marca 2015 r., z dnia [...] września 2015 r. w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego. Z uzasadnienia wyroku Sądu I instancji wynika, że za podstawę rozstrzygnięcia przyjął on następujące ustalenia. W dniach od [...] do [...] marca 2015 roku skarżąca przystąpiła do egzaminu radcowskiego przed Komisją Egzaminacyjną Nr [...] do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego w 2015 r. z siedzibą w Warszawie. Następnie uchwałą z dnia [...] kwietnia 2015 r. nr [...] Komisja I stopnia stwierdziła, że skarżąca uzyskała negatywny wynik z egzaminu radcowskiego. W uzasadnieniu Komisja podkreśliła, że skarżąca z zadania z zakresu prawa karnego otrzymała ocenę dostateczną, z zadania z zakresu prawa cywilnego ocenę dostateczną, z zadania z zakresu prawa gospodarczego ocenę niedostateczną zaś z zadania z zakresu prawa administracyjnego ocenę dobrą. Zadanie z prawa gospodarczego, z którego to skarżąca uzyskała ocenę negatywną, sprowadzało się do obowiązku sporządzenia, jako radca prawny Marek Roztropny udzielający pomocy prawnej wynajmującemu, umowy najmu lokalu przy uwzględnieniu interesu mocodawcy i wskazanych w zadaniu założeń. Skarżąca sporządziła przedmiotową umowę najmu, natomiast obydwaj z egzaminatorów, którzy sprawdzali pracę skarżącej, ocenili ją na ocenę niedostateczną. Uzasadniając rozstrzygnięcie Komisja wskazała, że zgodnie z art. 366 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 o radcach prawnych (DZ.U. z 2015 r., poz. 507 ze zm., dalej u.r.p.) pozytywny wynik z egzaminu radcowskiego, otrzymuje zdający, który z każdej części egzaminu radcowskiego otrzymał ocenę pozytywną. Uchwałą Komisji Egzaminacyjnej II stopnia Nr [...] przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach [...] marca 2015 r. z dnia [...] września 2015 r. nr [...] utrzymano w mocy uchwałę Komisji Egzaminacyjnej Nr [...] do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego w 2015 r. z siedzibą w Warszawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę stwierdzając, że zaproponowane przez skarżącą rozwiązanie zadania z prawa gospodarczego eliminowało możliwość wystawienia oceny pozytywnej. W ocenie Sądu zasadnym jest stanowisko Komisji, że do najistotniejszych braków sporządzonej przez skarżącą umowy najmu należy zaliczyć bark prawidłowego zapisu dotyczącego klauzuli waloryzacyjnej. W treści zadania egzaminacyjnego wskazano, iż zgodnie z oczekiwaniem wynajmującego, na rzecz którego radca prawny świadczy pomoc prawną, umowa najmu winna niezbędnie zawierać postanowienie regulujące wysokość i sposób uiszczania periodycznego czynszu najmu w formie pieniężnej, a nadto zapewniające zachowanie ekwiwalentności świadczenia czynszowego na wypadek zmiany warunków rynkowych, w tym w szczególności zmiany siły nabywczej pieniądza. Jak słusznie wskazała komisja odwoławcza, projekt umowy nie określa kryteriów, według których miałaby zostać określona stawka czynszu zwaloryzowanego. Określenia takich kryteriów nie może zastąpić podnoszone przez skarżąca założenie, według którego strony są profesjonalistami. Zapis zawarty w § 2 ust. 4 umowy spełniać ma funkcję klauzuli waloryzacyjnej, ale w istocie zawiera jedynie postulat zawarcia aneksu odnośnie podwyższenia czynszu – zatem nie wprowadza waloryzacji do treści umowy i nie przewiduje, co zdarzy się w sytuacji, kiedy najemca nie będzie chciał zawrzeć aneksu. Zawarte w § 6 ust. 3 pkt a umowy uprawnienie wynajmującego do rozwiązania umowy bez zachowania okresu wypowiedzenia, z odwołaniem się do odmowy akceptacji przez najemcę waloryzacji czynszu, jest co najmniej wątpliwa skoro umowa nie daje podstaw do ustalenia, jak miałaby ona się dokonać, a zatem najemcy nie można by postawić zarzutu uchylania się od obowiązku w umowie określonego. Sąd zgodził się także z komisją odwoławczą, że niekorzystny dla wynajmującego jest także zapis § 4 omawianej umowy, w myśl którego umowa została zawarta na czas oznaczony z zachowaniem miesięcznego okresu wypowiedzenia. Oceniana praca nie wskazuje żadnego uzgodnionego przypadku, z którym łączyłoby się uprawnienie stron do wypowiedzenia najmu. Ów brak stawia pod znakiem zapytania charakter najmu i wprowadza niepewność, co do czasu jej trwania. Wbrew twierdzeniom skarżącej, tak zredagowany zapis umowy w żadnym razie nie zabezpiecza interesów wynajmującego, szczególnie ze względu na bardzo krótki okres wypowiedzenia. Sporządzenie przez osobę zdającą egzamin radcowski umowy najmu, w którym błędnie sformułowano klauzulę waloryzacyjną oraz termin wypowiedzenia umowy najmu zawartej na czas oznaczony, pozostaje na tyle w kolizji z obowiązkiem zabezpieczenia interesu strony zlecającej sporządzenie takiej umowy, że nie można przyjąć, iż zostało spełnione kryterium przewidziane w art. 365 ust. 2 u.r.p. Odnosząc się do pozostałych, wymienionych przez organ odwoławczych mankamentów pracy egzaminacyjnej skarżącej, Sąd podkreślił, że wbrew w twierdzeniom skarżącej, nie można bagatelizować błędnego określenia reprezentacji skarżącej, nieprawidłowych zapisów dotyczących kary umownej, czy też odsetek ustawowych (§ 5 ust. 2 i ust. 3 umowy). Sporządzenie przez skarżącą umowy najmu, która zawiera szereg niejasnych i błędnych zapisów, przeczy stwierdzeniu skarżącej, iż opanowała w sposób dostateczny wiedzę z zakresu prawa gospodarczego oraz posiada umiejętność jej praktycznego zastosowania. W świetle powyższego Sąd podzielił stanowisko Komisji II Stopnia, uznając, że wskazane przez egzaminatorów i potwierdzone przez organy wady sporządzonej skargi są istotne. W konsekwencji, zdaniem Sądu, egzaminatorzy prawidłowo uznali, że rozwiązanie sprawy zaproponowane przez skarżącą nie spełnia oczekiwań stawianych profesjonalnemu pełnomocnikowi w postępowaniu gospodarczym i prawidłowo została skarżącej postawiona ocena niedostateczna z powyższego egzaminu. Tym samym bezzasadne są zarzuty naruszenia art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., art. 364 ust. 1 i 7, art. 365 ust. 2 u.r.p. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła skarżąca. Zaskarżonemu orzeczeniu – w oparciu o przepis art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) – zarzuciła naruszenie następujących przepisów prawa, mające istotny wpływ na wynik postępowania: 1. art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 133 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 134 § 1 p.p.s.a. poprzez oddalenie w całości skargi na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia nr [...] przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego przeprowadzonego w dniach [...] marca 2015 r. z dnia [...] września 2015 r., jako pozbawionej podstaw prawnych, gdy tymczasem procedura związana z rozpoznaniem odwołania skarżącej od uchwały z dnia [...] kwietnia 2015 r. Komisji I stopnia została przez organ naruszona, a co zostało wskazane przez skarżącą w skardze, w wyartykułowanych w niej zarzutach, a mimo to Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie zbadał całości procedury administracyjnej w niniejszej sprawie, do czego był zobowiązany bez względu na podniesione w skardze zarzuty, w granicach danej sprawy; 2. art. 145 § 1 p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie i w konsekwencji oddalenie wniesionej przez skarżącą skargi na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia nr [...] przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego przeprowadzonego w dniach [...] marca 2015 r. z dnia [...] września 2015 r., pomimo że zaskarżona uchwała rażąco naruszała przepisy prawa materialnego, tj.: – art. 364 ust. 1 i ust. 7 w zw. z art. 365 ust. 2 u.r.p. oraz w zw. z art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a., poprzez wadliwe ich zastosowanie prowadzące do dokonania oceny negatywnej z części trzeciej egzaminu radcowskiego – zadania z zakresu prawa gospodarczego – w sytuacji, gdy sporządzone przez skarżącą rozwiązanie zadania z tej części egzaminu radcowskiego w oparciu o wskazane w zadaniu egzaminacyjnym kryteria było poprawnym, zachowującym wymagania formalne, stanowiło właściwe zastosowanie przepisów prawa, wskazywało na umiejętność ich interpretacji oraz uwzględniało interes reprezentowanej strony, co winno świadczyć o tym, iż skarżąca jest przygotowana do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego; – art. 107 § 1 i 3 w związku z art. 6, 7, 8, 9, 11, 77 k.p.a. poprzez ich błędne zastosowanie w szczególności poprzez: a) niewłaściwe i niewystarczające uzasadnienie zaskarżonej uchwały w części uzasadnienia faktycznego, polegające na niepełnym ustosunkowaniu się do zarzutów skarżącej podniesionych w jej odwołaniu z dnia [...] maja 2015 r. od uchwały Komisji I stopnia z dnia [...] kwietnia 2015 r. oraz b) brak wystarczającego uzasadnienia prawnego zaskarżonej decyzji organu odwoławczego w aspekcie podnoszonych przez skarżącą w odwołaniu zarzutów. – art. 11 k.p.a., art. 7 k.p.a. i 77 k.p.a., poprzez nierozpatrzenie przez organ odwoławczy w sposób wszechstronny materiału dowodowego sprawy, co znalazło wyraz w uzasadnieniu zaskarżonej uchwały, gdzie organ ten nie odniósł się szczegółowo i w pełni do zarzutów stawianych przez skarżącą i przedstawiając przesłanki, na jakich oparł swoją uchwałę dokonał błędnego zastosowania powołanych przez siebie przepisów; – art. 138 § 1 pkt. 1 k.p.a. poprzez niewłaściwe jego zastosowanie i w konsekwencji utrzymanie w mocy wadliwej uchwały Komisji Egzaminacyjnej Nr [...] do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego w 2015 roku z siedzibą w Warszawie oraz uznanie, że rozstrzygnięcie tej Komisji Egzaminacyjnej Nr [...] jest prawidłowe, gdy tymczasem uchwała ta obarczona była szeregiem wad wskazanych w odwołaniu skarżącej, a uchwała Komisji Ił Stopnia nie odniosła się merytorycznie do zagadnień prawnych, jakie legły u podstaw przypisania części pracy skarżącej dotyczącej zadania z zakresu prawa gospodarczego oceny negatywnej, mimo że w odwołaniu skarżącej wskazano na kierunek interpretacji przepisów prawa materialnego oraz jego niezbędną poprawność w użytych zapisach projektu umowy przemawiającą za poprawnością tej części pracy, zaś uzasadnienie zaskarżonej uchwały nie wskazywało kierunku wykładni przepisów prawa materialnego, jakie miałyby w ocenie tej Komisji zostać uznane za prawidłowe, a tym samym dyskredytujące pracę zdającej; 3. art. 135 p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie w niniejszej sprawie, a przez to niepodjęcie przez Sąd I instancji środków zmierzających do usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktu podjętego w granicach niniejszej sprawy, kiedy po przeprowadzeniu analizy materiału dowodowego zgromadzonego w niniejszej sprawie wynikało, iż uchwała Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia nr [...] przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach [...] marca 2015 r. z dnia [...] września 2015 r. została wydana przez organ z ewidentnym naruszeniem przepisów postępowania, w szczególności dotyczących szczegółowego i merytorycznego odniesienia się w uzasadnieniu zaskarżonej uchwały do zarzutów skarżącej podnoszonych w odwołaniu od uchwały Komisji I stopnia z dnia [...] kwietnia 2015 r.; 4. art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez sporządzenie uzasadnienia, którym Wojewódzki Sąd Administracyjny odniósł się do postępowania przed Komisją Egzaminacyjną II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznawania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach [...] marca 2014 r. z dnia [...] stycznia 2015 r., gdy tymczasem przedmiotem skargi była uchwała Komisją Egzaminacyjną II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznawania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach [...] marca 2015 r. z dnia [...] września 2015 r., a tym samym dokonania przedstawienia motywów zapadłego orzeczenia niezwiązanych z przedmiotem skargi skarżących i niezwiązanych z niniejszą sprawą, co wskazuje na brak wnikliwej analizy sprawy, w tym podnoszonych pod adresem zaskarżonej uchwały zarzutów; Wskazując na powyższe podstawy skargi wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sadowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego jej rozpoznania, a także o zasądzenie od organu na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym zwrotu kosztów zastępstwa prawnego według norm prawem przepisanych. W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie w całości oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż podnoszone w niej zarzuty należało uznać za nieusprawiedliwione. Rozpatrując w pierwszej kolejności zarzuty procesowe oraz ustalony przez organ odwoławczy stan faktyczny, Sąd I instancji prawidłowo zaakceptował ustalenia Komisji Odwoławczej II stopnia odnośnie wyniku egzaminu radcowskiego, jaki uzyskała skarżąca oraz ocenę tego organu przebiegu egzaminu przeprowadzoną przez Komisję II stopnia. Bezsporne jest, że skarżąca uzyskała na tym egzaminie ocenę negatywną z tego powodu, że otrzymała ocenę niedostateczną z zadania z zakresu prawa gospodarczego. Nie ulega wątpliwości, że ocena niedostateczna została wystawiona skarżącej przez obydwu egzaminatorów z tej dziedziny za błędy w sporządzeniu umowy najmu, które zostały szczegółowo omówione zarówno w zaskarżonej uchwale organu odwoławczego jak też w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Sąd I instancji odniósł się szeroko do sporządzonej przez skarżącą umowy i wskazał na popełnione ewidentne błędy w wykonaniu tego zadania, które zadecydowały o ocenach niedostatecznych wystawionych przez egzaminatorów. Zarzuty skarżącej w tym zakresie sprowadzały się co najwyżej do nieudolnej polemiki z oceną egzaminatorów, natomiast w żadnym wypadku nie oznaczały błędu organów obu instancji w ustaleniach faktycznych. Skoro Komisja Odwoławcza w pełni skontrolowała przebieg i wynik egzaminu radcowskiego skarżącej i nie stwierdziła żadnych uchybień w przeprowadzonym egzaminie oraz nie znalazła możliwości podważenia wyniku tego egzaminu w zakresie oceny niedostatecznej z zakresu prawa gospodarczego, to prawidłowo rozstrzygnęła o oddaleniu odwołania skarżącej. Dlatego też Sąd I instancji nie mógł dopuścić się naruszenia przepisów postępowania, a w szczególności art. 151 i 145 § 1 p.p.s.a. w związku z art. 107 § 1 i 3, art. 6, 7, 8, 9, 11, 77 k.p.a., akceptując prawidłowo ustalony przez Komisję Odwoławczą w zaskarżonej uchwale stan faktyczny sprowadzający się do oceny niedostatecznej za zadanie z zakresu prawa gospodarczego. Nie zachodzi zatem potrzeba omawiania poszczególnych błędów popełnionych przez skarżącą w sporządzonej umowie, gdyż to zrobili zarówno egzaminatorzy jak i organ odwoławczy, a także Sąd I instancji, odnosząc się do zarzutów skarżącej podnoszonych w skardze. Nie można postawić Sądowi I instancji zarzutu nieodniesienia się do wszystkich zarzutów skargi, jeśli nawet w sposób merytoryczny ustosunkował się do poszczególnych błędów zawartych w sporządzonej przez skarżącą umowie najmu w ramach zadania z zakresu prawa gospodarczego. Twierdzenie skarżącej, że sporządzone przez nią rozwiązanie zadania z tej części egzaminu w oparciu o wskazane w zadaniu kryteria było poprawne jest całkowicie gołosłowne i pozbawione argumentacji prawnej, a przede wszystkim sprzeczne z dokonanymi przez obie komisje egzaminacyjne ustaleniami. Podnoszenie powyższego zarzutu wadliwego zastosowania przepisów art. 364 ust. 1 i ust. 7 w zw. z art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych, świetle prawidłowo ustalonego stanu faktycznego w zakresie wyniku egzaminu uzyskanego przez skarżącą, nie mogło być uznane za trafne, gdyż przepisy te zostały prawidłowo zastosowane w tej sprawie, a egzamin wypełniał wszystkie warunki i kryteria przewidziane w powyższych przepisach. Przede wszystkim należy stwierdzić, że art. 365 ust. 2 u.r.p. precyzując sposób oceniana rozwiązania każdego zadania nie został w żadnym stopniu naruszony przez komisje egzaminacyjne obu stopni, gdyż ocena obydwu egzaminatorów sporządzonej przez skarżącą umowy zawierała odniesienia do podstawowych kryteriów dla tego zadania i została dokonana merytorycznie co znalazło odzwierciedlenie w części opisowej tej oceny. Pozostałe zarzuty skarżącej dotyczące rzekomego naruszenia przez Sąd I instancji przepisów procesowych art. 138 § 1 pkt 1, art. 135 i 141 § 4 p.p.s.a. zgłoszone w ramach podstawy kasacyjnej z art. 174 pkt 2 p.p.s.a. również należało uznać za chybione, gdyż w zasadzie dotyczą one zarzutu skarżącej nieustosunkowania się zarówno organu odwoławczego jak i Sądu I instancji do polemicznych twierdzeń skarżącej negujących wytknięte przez egzaminatorów faktycznie popełnione w ocenianej pracy błędy merytoryczne, co nie odpowiada prawdzie, gdyż jak to już podkreślono wyżej, Sąd I instancji wywiązał się z tego obowiązku należycie. Przesądzające znaczenie dla kontroli rozstrzygnięcia organu odwoławczego przeprowadzonej przez Sąd I instancji miała analiza oceny wyniku egzaminu radcowskiego skarżącej dokonana przez egzaminatorów z zakresu prawa gospodarczego, która zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego spełniała wszystkie wymogi postępowania sądowoadministracyjnego, w tym również wymogi płynące z art. 141 § 4 p.p.s.a., gdyż Sąd I instancji sporządził uzasadnienie wyroku prawidłowo, a oczywista omyłka zawarta w tym wyroku co do daty egzaminu radcowskiego nie dyskwalifikuje tego uzasadnienia i oczywiście nie miała żadnego wpływu na wynik sprawy. Z tych wszystkich względów Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie art. 184 p.p.s.a. Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego uzasadnia przepis art. 204 pkt 1 p.p.s.a.