II FZ 1226/13

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Jerzy Płusa po rozpoznaniu w dniu 12 grudnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M.S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 3 października 2013 r., sygn. akt I SA/Lu 495/13 przyznające prawo pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego z urzędu oraz odmawiające przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie w sprawie ze skargi M.S. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia 8 kwietnia 2013 r., nr [...] w przedmiocie uchybienia terminu do wniesienia odwołania postanawia oddalić zażalenie. UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 3 października 2013 r. sygn. akt I SA/Lu 495/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie po rozpoznaniu wniosku M.S. - zwanej dalej "Skarżącą", o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie z jej skargi na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia 8 kwietnia 2013 r., w przedmiocie uchybienia terminu do wniesienia odwołania, przyznał Skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym przez ustanowienie radcy prawnego, którego wyznaczy Rada Okręgowej Izby Radców Prawnach oraz odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Przedstawiając w uzasadnieniu powyższego wyroku stan sprawy Sąd pierwszej instancji podał, że Skarżąca złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Z uzasadnienia wniosku i dołączonych na wezwanie dokumentów i wyjaśnień wynika, że Skarżąca prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Posiada stałe źródło dochodu z tytułu umowy o pracę w kwocie ok. 1 100 zł miesięcznie netto (po potrąceniach komorniczych). W przedmiocie uzyskiwanego wynagrodzenia Skarżąca wyjaśniała, że wynagrodzenie brutto wynosi ok. 1 800 zł wraz ze zmienną premią w wysokości ok. 150 zł. Skarżąca przedłożyła też wydruk z listy płac za kwiecień 2013 r., z której wynika, że płaca zasadnicza w tym miesiącu wyniosła 1 750 zł (do wypłaty 1 107,31 zł). Skarżąca przedłożyła również porozumienie zmieniające z 25 czerwca 2013 r., z którego wynika, że w okresie od 1 stycznia 2013 r. do 31 sierpnia 2013 r. jej miesięczne wynagrodzenie zasadnicze wynosić będzie 1 915 zł i wyjaśniała, że z uwagi na okres urlopowy i remont w zakładzie pracy nie dysponuje aktualnym zaświadczeniem odnośnie uzyskiwanego wynagrodzenia. Skarżąca podała, że zamieszkuje w lokalu stanowiącym własność matki pokrywając koszty jego utrzymania (czynsz - 500 zł, gaz - 39,16 zł, energia elektryczna - 112,42 zł). Ponadto opłaca telefon - 60 zł, zaś resztę środków przeznacza na innego rodzaju bieżące potrzeby. Na potwierdzenie wysokości opłat przedstawiono potwierdzone za zgodność z oryginałem faktury VAT i dowody wpłaty. Skarżąca podała, że prowadzona przez nią działalność gospodarcza została wykreślona. Na taki stan rzeczy, jak oświadczyła, wpływ miały "perturbacje prawno-finansowe" i "błędnie podjęta współpraca z nierzetelnymi przedsiębiorcami". Oświadczyła, że P. sp. z o.o. (dalej: "Spółka"), w której posiada 98% udziałów stanowiących przedmiot zabezpieczenia komorniczego, od 2010 r. nie prowadzi bieżącej działalności gospodarczej, zaś od stycznia 2012 r. działalność ta została formalnie zawieszona i nie przynosi żadnych dochodów. Wyjaśniła, że nie posiada rachunków bankowych. Przedłożyła rachunek zysków i strat Spółki za 2012 r. Podała, że nie posiada majątku nieruchomego, ani żadnych zasobów pieniężnych oraz, że jest właścicielką samochodu osobowego marki Ford Focus o wartości ok. 14 000 zł objętego zastawem rejestrowym i zabezpieczeniem komorniczym. Sąd pierwszej instancji na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, z późn. zm.) - powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", przyznał Skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym przez ustanowienie radcy prawnego oraz odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Podając, że Skarżąca złożyła wnioski o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, jeszcze w 5 sprawach, a łączny koszt wpisów sądowych od wniesionych skarg wynosi 600 zł. Pozostałe ewentualne koszty sądowe, w świetle regulacji rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości opłat kancelaryjnych pobieranych w sprawach sądowoadministracyjnych i w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2192), nie przekroczą każdorazowo kwoty 100 zł. Natomiast stawka minimalna ustanowienia radcy prawnego w postępowaniu przed sądem administracyjnym w pierwszej instancji, zgodnie z rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349, z późn. zm.) wynosi 240 zł. W ocenie Sądu, analiza przedstawionej przez Skarżącą sytuacji majątkowej w kontekście przesłanek przyznania prawa pomocy i celu tej instytucji, doprowadziła do wniosku, że jej żądanie zasługuje na uwzględnienie jedynie w zakresie częściowym. Sąd podkreślił, że Skarżąca dysponuje stałym miesięcznym dochodem z wynagrodzenia za pracę, ponadto do końca 2012 r., prowadziła działalność gospodarczą znacznych rozmiarów. Zatem zapobiegliwości i przezorności w zakresie zabezpieczenia środków na ponoszenie kosztów sądowych, należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów - także sądowych. Natomiast okoliczności mające wpływ na zaprzestanie prowadzenia działalności - "perturbacje prawno-finansowe", "błędnie podjęta współpraca z nierzetelnymi przedsiębiorcami", wskazują na brak należytej staranności w prowadzeniu swoich spraw, w tym związanych z zabezpieczeniem środków na ponoszenie kosztów sądowych, co z kolei nie może uzasadniać żądania udzielenia przez państwo bezzwrotnej pomocy finansowej. Sąd zauważył, że Skarżąca toczy spory sądowe związane z działalnością gospodarczą od kilku lat, a więc miała pełną świadomość należnych z tego tytułu kosztów sądowych. W przypadku badania przesłanek przyznania prawa pomocy, uwzględnienia wymaga całokształt sytuacji, na którą wpływ mogą mieć także inne osoby. Bezspornym jest, że Skarżąca korzysta z pomocy matki, która użycza jej mieszkanie. Skarżąca znajduje się zatem w lepszej sytuacji niż wielu innych obywateli, bowiem ponosi jedynie koszty jego utrzymania. Nie ponosi kosztów wynajmu, czy kredytu. Skarżąca nie ma również nikogo na utrzymaniu. Mając na względzie powyższe, w ocenie Sądu, Skarżąca nie należy do kręgu osób, które nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Sąd doszedł jednak do wniosku, że jednoczesne opłacenie kosztów sądowych i kosztów wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika w sprawie i przy uwzględnieniu kosztów postępowania w pozostałych sprawach, mogłoby spowodować uszczerbek w utrzymaniu koniecznym Skarżącej, co uzasadniało przyznanie jej prawa pomocy w zakresie częściowym przez ustanowienie radcy prawnego, które to koszty, w większym zakresie niż koszty sądowe, obciążyłyby jej budżet domowy. Konkludując, skoro Skarżąca nie wykazała, że pomimo podjętych starań ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny nie była i nie jest w stanie wygospodarować środków na pokrycie należnych opłat sądowych, nie wykazała żadnych nadzwyczajnych okoliczności, które uzasadniałyby brak realnych możliwości zdobycia środków na ten cel, to brak jest racjonalnego uzasadnienia dla przerzucania pełnych kosztów postępowania na podatników, poprzez pokrycie tych kosztów ze środków publicznych. W zażaleniu Skarżąca wniosła o uchylenie powyższego postanowienia w części dotyczącej odmowy przyznania prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów i opłat sądowych. Dalej wniosła o przyznanie pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym również zwolnienie od kosztów sądowych w całości lub ewentualnie w przeważającej części W uzasadnieniu Skarżąca podniosła, że co prawda Sąd pierwszej instancji przyznał jej prawo pomocy w zakresie częściowym, poprzez ustanowienie radcy prawnego, jednakże w celu zapewnienia skutecznego dostępu do sądu, a tym samym skutecznej obrony swoich prawa uzasadniony wydaje się być wniosek o przyznanie dalszej pomocy w zakresie zwolnienia od opłat sądowych. W dalszej części Skarżąca jeszcze raz opisała swoją sytuację finansową wskazując na źródła dochodu i wydatki związane z prowadzonym gospodarstwem domowym oraz zaspokajaniem swoich potrzeb życiowych, wskazując, że koszty sądowe kształtujące się na poziomie 600 zł znacznie przekracza możliwości finansowe oraz stanowi połowę jej miesięcznego wynagrodzenia. Dalej Skarżąca wskazała, że problematyka ponoszenia przez stronę kosztów sądowych w postępowaniach cywilnych była przedmiotem rozważań Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w kontekście regulacji zawartej w art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Skarżąca nadmieniła, iż w związku z trwającymi postępowaniami ponosi koszty korespondencji i sporządzania dokumentacji, a kolejne koszty mogą powstać w związku z postanowieniem sądu rejonowego w przedmiocie ustanowienia Skarżącą kuratorem Spółki w celu przeprowadzenia likwidacji pod rygorem nałożenia grzywny. Koszty związane z koniecznością uczestniczenia od 2009 r. w różnego rodzaju postępowaniach, prowadzonych wskutek nierzetelnej działalności swoich kontrahentów. Skarżąca zaznaczyła, że dotychczas pokrywała te koszty samodzielnie, jednak w związku z pogorszeniem się sytuacji finansowej nie jest w stanie dalej ich ponosić. Zatem brak pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych de facto zamyka jej drogę sądową, a fakt że ma stałą pracę i próbuje się samodzielnie utrzymać powinien przemawiać na jej korzyść Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie Skarżącej nie zasługuje na uwzględnienie. W rozpoznawanej sprawie zgodzić się należy z Sądem pierwszej instancji, że Skarżąca nie wykazała, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Przedstawione przez Skarżącą dokumenty nie pozwalają przyjąć, że nie jest ona w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Zasadnie zatem Sąd pierwszej instancji uznał, iż nie mogły one stanowić wystarczającej podstawy do przyznania Skarżącej prawa pomocy w pełnym zakresie. Należy podnieść, że instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób, które wykażą, że znajdują się w trudnej sytuacji materialnej. Do osób tych można zaliczyć osoby rzeczywiście ubogie, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Przy ocenie, czy sytuacja materialna strony kwalifikuje ją do przyznania prawa pomocy, Sąd bierze nie tylko pod uwagę wysokość uzyskiwanych dochodów ale również stan majątkowy strony. W ocenie Sądu odwoławczego, Sąd pierwszej instancji uwzględnił przedstawioną przez Skarżącą sytuację rodzinną i majątkową i zasadnie przyznał Skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym, poprzez ustanowienie radcy prawnego z urzędu, bowiem Skarżąca nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W tym względzie wybór przyznanego zakresu udzielonego prawa pomocy poprzez ustanowienie radcy prawnego jest trafny, gdyż uwzględnia okoliczności i charakter sprawy oraz możliwości Skarżącej. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji prawidłowo ustalił stan majątkowy Skarżącej oraz dokonał jego prawidłowej oceny i możliwości płatniczych. Z przedłożonych przez Skarżącą dokumentów i oświadczeń wynika bowiem, iż jest ona w stanie ponieść koszty postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie. Źródłem dochodu Skarżącej jest wynagrodzenie za pracę wypłacane jej miesięcznie w wysokości około 1 100 zł. Stałe miesięczne wydatki Skarżącej, ustalone przez Sąd pierwszej instancji na podstawie przedłożonych dokumentów, wynoszą ok. 700 zł. Wobec powyższego stanowisko Sądu pierwszej instancji, że sytuacja majątkowa w kontekście przesłanek przyznania prawa pomocy, prowadzi do wniosku że żądanie Skarżącej zasługiwało na uwzględnienie jedynie w zakresie częściowym, gdyż dysponuje ona stałym miesięcznym dochodem, zasługuje na aprobatę. Sąd pierwszej instancji prawidłowo uznał, że w przypadku badania przesłanek przyznania prawa pomocy uwzględnienia wymaga całokształt sytuacji, na którą mogą mieć wpływ też inne osoby oraz że bezspornym w sprawie jest, że Skarżąca korzysta z pomocy matki, która użycza jej mieszkania, a ona ponosi jedynie koszty jego utrzymania, zatem nie ponosi kosztów wynajmu, czy też kredytu, nie ma również nikogo na utrzymaniu. Mając zatem na względzie całokształt okoliczności, w ocenie Sądu odwoławczego, Sąd pierwszej instancji słusznie uznał, że Skarżąca nie należy do kręgu osób, które nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów związany z postępowaniem sądowym. W takiej sytuacji należy uznać, że Sąd pierwszej instancji zasadnie uznał, że Skarżąca nie wykazała okoliczności, które mogłyby świadczyć o jej trudnej sytuacji materialnej uzasadniającej zwolnienie z kosztów sądowych, ale uzasadniają przyznanie Skarżącej prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego z urzędu. Z powyższych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzekł, jak w sentencji postanowienia