I FZ 404/10

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie Sędzia NSA Grażyna Jarmasz po rozpoznaniu w dniu 25 listopada 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 sierpnia 2010 r., sygn. akt III SA/Wa 935/09 odmawiające przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie w sprawie ze skargi J. R. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 30 marca 2009 r. nr [...] w przedmiocie określenia podatku od towarów i usług za 2004 r. postanawia oddalić zażalenie. UZASADNIENIE Zaskarżonym postanowieniem z dnia 6 sierpnia 2010 r., sygn. akt III SA/Wa 935/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił J. R. (dalej Skarżący lub Strona) przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, czyli o zwolnienie od kosztów sądowych. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Sąd pierwszej instancji stwierdził, że informacje o stanie majątkowym i rodzinnym Skarżący przedstawił w sposób wybiórczy, co podważa wiarygodność prezentowanej przez niego argumentacji. Poza tym podnoszony przez Stronę argument rozdzielności majątkowej pomiędzy małżonkami nie może zmienić jego oceny, ponieważ rozdzielność majątkowa nie zwalnia małżonków z obowiązku wzajemnego wsparcia finansowego, a ponadto nie uzasadnia odmowy udzielenia informacji na temat sytuacji majątkowej drugiego małżonka. Zdaniem Sądu uchylanie się przez Skarżącego od przedstawienia wyczerpującej argumentacji - we wskazanym w wezwaniu zakresie - oraz nieprecyzyjne wyjaśnienia dotyczące kosztów utrzymania, uniemożliwiają przeprowadzenie oceny sytuacji materialnej Skarżącego tak, by można było jednoznacznie stwierdzić, iż poniesienie przezeń kosztów jest niemożliwe albo będzie wiązało się z uszczerbkiem w koniecznych kosztach utrzymania jego i jego rodziny. W zażaleniu na powyższe postanowienie Skarżący zarzucił naruszenie przez Sąd pierwszej instancji art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej jako p.p.s.a.), przez wadliwe przyjęcie, że sytuacja majątkowa Skarżącego pozwala mu uiścić całość kosztów postępowania sądowo – administracyjnego. Wniesiono także o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości. Zdaniem Skarżącego, rozstrzygnięcie w sprawie zwolnienia z kosztów sądowych powinno uwzględniać fakt, iż na jego utrzymaniu pozostaje dwójka niepełnoletnich dzieci. Nie sposób uznać, iż przy niskich zarobkach, pomniejszonych o wysokie koszty przeznaczone na utrzymanie dzieci oraz braku majątku, z którego możliwe jest finansowanie potrzeb życiowych, uiszczenie opłaty sądowej nie pozostaje bez wpływu na sytuację ekonomiczną jego rodziny. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie należało oddalić. Należy zauważyć, że stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. (a nie jak błędnie wskazał w zażaleniu pełnomocnik Skarżącego art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a.), przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazany przepis stanowi odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowo - administracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą budżetu państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę okoliczności przemawiających za rozstrzygnięciem korzystnym dla strony. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Należy ponadto zauważyć, że opłaty sądowe, do których zalicza się także wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. (por.: M. Niezgódka – Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze 2005, s. 594). Konieczne jest również wskazanie, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej i finansowej wnoszącego. W razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, sąd administracyjny może na podstawie art. 255 p.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego i dochodów. Sąd ma bowiem dopiero wówczas możliwość przyznania prawa pomocy, gdy strona wykaże obiektywny i rzeczywisty brak możliwości poniesienia wymaganych kosztów. Po analizie akt sprawy Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do wniosku, iż ocena sytuacji materialnej i rodzinnej Skarżącego dokonana przez Sąd pierwszej instancji z punktu widzenia przesłanek opisanych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. jest prawidłowa. Skarżący natomiast nie podważył tej oceny również w niniejszym postępowaniu zażaleniowym – chociażby poprzez przedłożenie żądanych przez Sąd pierwszej instancji dokumentów. Strona nie wywiązała się z opisanego w art. 255 p.p.s.a. obowiązku nałożonego przez Sąd pierwszej instancji w wezwaniu z dnia 26 maja 2010 r. Skarżący nie przedstawił bowiem swoich zeznań podatkowych za lata 2008-2009, zeznań podatkowych swojej żony, a także wyciągów z jej rachunków bankowych. Dodatkowo nie wskazał żadnego dokumentu potwierdzającego wysokość otrzymywanego przez niego wynagrodzenia. W związku z tym należy poprzeć stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, że uchylenie się Skarżącego od przedstawienia wyczerpującej argumentacji – we wskazanym w przesłanym w wezwaniu zakresie – uniemożliwia przeprowadzenie oceny jego sytuacji materialnej tak, by można było jednoznacznie stwierdzić, iż poniesienie przezeń kosztów jest niemożliwe albo będzie wiązało się z uszczerbkiem w koniecznych kosztach utrzymania jego i jego rodziny. Ponadto słusznie zauważył Sąd pierwszej instancji, że zasugerowanie Sądowi miejsca w którym znajduje się dokument, o który Sąd wzywa, a nie przedłożenie go na wezwanie, wskazuje jednoznacznie na brak należytej staranności w przedstawieniu i udokumentowaniu sytuacji, w jakiej znajduje się Skarżący. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, iż zwrot "gdy osoba ta wykaże", o którym mowa w art. 246 § 1 p.p.s.a. sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania mu prawa pomocy. Orzeczenie Sądu w tej kwestii zależy zatem od tego, czy Strona wykaże przesłanki, o których mowa w art. 246 § 1 p.p.s.a. W związku z tym, słusznie stwierdził Sąd pierwszej instancji, że brak danych nie pozwala na stwierdzenie, że Skarżący nie może ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skarżący myli się także, co do skutków pozostawania z żoną w ustroju rozdzielności majątkowej. Zgodnie bowiem z art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm., dalej: k.r.o.) oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swoich sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli; zadośćuczynienie temu obowiązkowi może polegać także, w całości lub w części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym. Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie wyłącza przy tym stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunki majątkowe, niezależnie od ustroju majątkowego obowiązującego małżonków; w tym m.in. art. 27 k.r.o. (por. M. Zychowicz, w: H. Ciepła i inni, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Warszawa 2009, teza 8 do art. 51, s. 320), obligującego oboje małżonków do zaspokajania potrzeb rodziny według swoich możliwości zarobkowych i majątkowych. W niniejszej sprawie pomimo ustanowionej pomiędzy Skarżącym i jego małżonką rozdzielności majątkowej prowadzą oni wciąż wspólne gospodarstwo domowe i wspólnie wychowują dwóch małoletnich synów. Ponadto małżonka Skarżącego jest właścicielem mieszkania o powierzchni 80 m2 oraz prowadzi działalność gospodarczą. Jest ona zatem w stanie pokryć większość wydatków związanych z utrzymaniem rodziny. Konieczność poniesienia przez Skarżącego kosztów postępowania nie powinna zatem spowodować uszczerbku utrzymania koniecznego dla niego i rodziny (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 kwietnia 2009 r., sygn. akt II FZ 119/09). Przyznanie prawa pomocy jest zaś możliwe wyłącznie wówczas, gdy Strona mimo poczynienia wszelkich możliwych oszczędności (ograniczenia wydatków do niezbędnych i koniecznych) nie jest w stanie pokryć opłat sądowych. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.